پرویز صداقت- نگاهی به کتاب در تیررس حادثه/ بخش یک

نگاهی به کتاب «در تیررس حادثه: زندگی سیاسی قوام‌السلطنه »

کتاب «در تیررس حادثه: زندگی سیاسی قوام‌السلطنه» (1) نوشته‌ی حمید شوکت یکی از آثار جذاب و خواندنی و البته بحث‌برانگیز است که به‌تازگی در زمینه‌ی تاریخ معاصر ایران و یکی از مهم‌ترین چهره‌های سیاسی آن منتشر شده است. در یادداشت حاضر، نخست چارچوب کلی کتاب و دیدگاه نویسنده طرح و فرازهای اصلی که در کتاب عنوان شده به اختصار تمام معرفی می‌شود. در ادامه، حمید شوکت، نویسنده‌ی کتاب، برای آن دسته از خوانندگان که چندان با آثار و دیدگاه‌های وی آشنایی ندارند معرفی می‌گردد. پایان‌بخش یادداشت حاضر نیز شامل چند اظهارنظر انتقادی پیرامون برخی داوری‌های نویسنده درباره‌ی فرازهای مهم زندگی سیاسی قوام است .

طبعاً خوانندگان یادداشت حاضر توجه دارند که این یادداشت را نه یک محقق تاریخ که صرفاً یک علاقه‌مند به مسایل تاریخی معاصر ایران نوشته است و از این رو پیشاپیش کاستی‌های احتمالی آن را می‌پذیرد .

.1نگاه اجمالی به کتاب «در تیررس حادثه :

زندگی سیاسی قوام‌السلطنه» حمید شوکت در این کتاب طی هشت فصل فرازهای مهم زندگی سیاسی قوام را بررسی می‌کند؛ در این چارچوب، زندگی سیاسی قوام را می‌توان چنین طبقه‌بندی کرد :

الف. از منشی‌گری تا مشروطیت: نویسنده در این بخش شکل‌گیری شخصیت فردی و سیاسی را قوام در بستر محافل اصلاح‌طلب در میان اشرافیت دوران قاجار را بررسی می‌کند. تا هنگام به توپ بستن مجلس و شکل‌گیری استبداد صغیر، شاهد «کوشش‌های بدون جنجال» قوام برای پیروزی آرمان‌های مشروطه‌خواهان بودیم . شوکت ادعای تقی‌زاده درباره‌ی بی‌اهمیت بودن نقش قوام در مشروطه، ادعایی از سر تفرعن می‌خواند (ص.51) و قوام را نماینده‌ی گرایش بردبارانه و عاری از تنش و هیجان در مبارزات مشروطه می‌داند. در پی استقرار استبداد صغیر، قوام به فرنگ رفت و پس از شکست محمدعلی‌شاه از انقلابیون در دولت‌های پس از مشروطه به‌تناوب در وزارت‌های داخله، مالیه، عدلیه و جنگ سمت‌های دولتی داشت .

ب. وزارت و انقلاب: عمده‌ترین خدمات قوام در دولت‌های پس از مشروطه و قبل از والی‌گری خراسان (یعنی در سال‌های 1288 تا 1296 شمسی) به زعم نویسنده، خلع‌سلاح مجاهدان در خدمت ایجاد امنیت، استخدام مستشاران سوئدی برای تشکیل ژاندارمری و استحکام دولت، گماردن شوستر در سال 1290 برای سامان‌دادن به مالیه‌ی کشور، و کوشش برای چیرگی بر دشواری‌های مالی بود .

ج. حکمرانی خراسان: احمد قوام در دهم بهمن‌ماه 1296 به فرمان مستوفی‌الممالک، والی خراسان و سیستان شد. حمید شوکت با بررسی دوره‌ی اقتدار قوام در والی‌گری خراسان (سال‌های 1296 تا 1300 هجری شمسی) نقش وی را در ایجاد امنیت و غلبه بر موقعیت بحرانی این خطه از ایران، پایان بخشیدن به اغتشاش و ناامنی مرزها و در کل ایجاد امنیت داخلی و نیز ثبات و ایمنی مرزهای کشور نشان می‌دهد .

د. بر مسند صدارت: این بخش شامل حضور تمام‌عیار سیاسی قوام در صحنه‌ی سیاسی کشور در واپسین سال‌های دوران قاجار و از زمان رییس‌الوزرایی تا بازداشت موقتش توسط رضا خان و خروج وی از کشور می‌شود. کودتای سوم حوت سیدضیا و روی کار آمدن کابینه‌ی سیاه منجر به بازداشت احمد قوام شد. اما بلافاصله پس از سقوط سیدضیا ستاره‌ی اقبال قوام باز هم درخشید و احمدشاه وی را به رییس‌الوزرایی به مجلس پیشنهاد کرد. برنامه‌ی قوام حفظ نظم و امنیت مرزهای کشور، تشکیل ارتش منظم و واگذاری امتیاز نفت شمال به شرکت امریکایی استاندارد اویل، و به طور کلی سپردن امتیاز به شرکت‌های بین‌المللی و تشکیل شرکت‌های داخلی و ایجاد «وسایل ارتباطیه» (راه‌آهن ) بود. در این دوره، قوام توانست با آمیزه‌ای از بازی‌های دیپلماتیک و سرکوب و ارعاب قیام‌های کلنل محمدتقی‌خان پسیان در خراسان و میرزا کوچک‌خان در شمال را سرکوب کند. به موازات آن از دیگر اقدامات قوام انحلال پلیس جنوب، تاسیس ژاندارمری، مقابله با شورش‌های اسماعیل‌آقا سمیتقو در آذربایجان و کردستان و امیرموید سوادکوهی در مازندران ، بازگشایی مجلس چهارم پس از هفت سال فترت و تصویب معاهده‌ی ایران و شوروی و ایران و افغانستان بود (ص . 145). اما کوشش قوام برای واگذاری امتیاز نفت شمال به شرکت امریکایی استاندارد اویل (ورود یک بازیگر جدید در عرصه‌ی اقتصاد سیاسی و دیپلماسی ایران) به سبب تعلل شرکت امریکایی و کارشکنی‌های انگلستان و شوروی ناکام ماند .

هـ .بازگشت به قدرت. در پی دوران شانزده ساله‌ی فترت سیاسی قوام به سببدیکتاتوری رضاشاه، در پی اشغال ایران توسط متفقین وی بار دیگر بااقتدار به صحنه‌ی سیاسی بازمی‌گردد. نویسنده در پنجمین فصل کتاب نخست‌وزیری قوام در پی صدارت فروغی و سهیلی را بررسی می‌کند. در این دوره، عمده تلاش‌های وی برای حل بحران غله در ایران، ایجاد تعادل در میان متفقین به منظور بهره‌گیری بیشتر دولت مرکزی بوده است. اما بروز بحران نان در تهران منجر به سقوط قوام در پی توطئه‌ها و تبانی‌های دربار، برخی روزنامه‌نگاران و نیز محافل قدرت می‌شود .

و. رویارویی با شوروی و کارزار آذربایجان. فصل‌های ششم و هفتم کتاب رویارویی‌های قوام با شوروی را تبیین می‌کند. نخست، برای خارج‌ساختن روس‌ها از ایران و دوم به منظور چگونگی سرکوب فرقه‌ی دمکرات در آذربایجان . به نظر می‌رسد در این مقطع قوام در اوج بلوغ سیاسی و اقتدارش است. از سویی چون بازیگر سیاسی کم‌نظیری استالین را به‌آسانی، اما با ترفندی پیچیده، در شطرنج سیاسی مات می‌کند و از سوی دیگر با بازی کم‌نظیر دیپلماتیک در عرصه‌ی بین‌المللی نوعی اجماع جهانی علیه حضور شوروی در ایران فراهم می‌سازد در عین حال با ایجاد سودای دست‌یابی به امتیاز نفت شمال به روس‌ها یک‌بار دیگر به ایرانیان نشان دهد که دولت شوروی دنبال هیچ‌چیز نیست مگر منافعش و با ژست چپ در داخل، دستگیری محافل راست‌گرا، ایجاد کابینه‌ی ائتلافی با حزب توده، تشکیل حزب دمکرات با شعارهای چپ‌گرایانه (برای حذف انحصار حزب توده در ادعای دفاع از حقوق زحمتکشان،…) زمینه را برای خروج کامل روس‌ها، اقتدار کامل دولت و در نهایت سرکوب جنبش‌های جدایی‌طلبانه در آذربایجان و کردستان فراهم سازد .

ز. فصل پایانی کتاب به نخست‌وزیری قوام در پی استعفای محمد مصدق در تیرماه 1330 و در نهایت حذف تمام‌عیار احمد قوام از صحنه‌ی سیاسی کشور اختصاص دارد. نویسنده بر این گمان است که قوام در زیر «آوار هولناک سی تیر مدفون شد» و باور دارد که « قوام با تکیه بر تجربیاتش در عرصه‌ی سیاست و دیپلماسی، توجه خود را معطوف ساخته بود تا به دور از شعار و احساسات، منافع مالی و اقتصادی ایران را در نبردی نابرابر تامین کند.» (ص. 320) با این حال، نویسنده اشاره دارد که «واقعیت آن که، با توجه به تناسب قوا و فضای سیاسی جامعه، امکان موفقیت قوام از اقبال چندانی برخوردار نبود .» حمید شوکت بر این باور است که با مرگ قوام در سال 1334، «ایران سیاستمداری را از دست داد که تدبیر و درایتش در آمیزه‌ای با جسارت و بی‌باکی، نمونه و همانند نداشت» (ص . 328 (

pastedGraphic.png

.2درباره‌ی نویسنده

حمید شوکت در سال ١٣٢٧در تهران به دنیا آمد و ١٣۴۶ به آمریکا رفت (2). او در آن‌جا هنگام شرکت در مبارزاتی که بر ضد جنگ ویتنام شکل گرفته بود به عضویت در سازمان دانشجویان ایرانی در آمریکا و کنفدراسیون جهانی درآمد. وی پس از تجربه‌ی عملی زندگی در ایران تفاوت شگرف دیدگاه‌های سازمان متبوع خود و واقعیت‌های جاری جامعه را دریافت و در جزوه‌ای با عنوان «زمین بی‌حاصل» به نقد آن پرداخت. اینبار شوکت دیدگاهی سوسیالیستی اما دمکراتیک داشت. در در پی انقلاب و مهاجرت مجدد به اروپا، نخستین کتابش را که زمینه‌های گذار به نظام تک‌حزبی در روسیه شوروی نام داشت، در حدود 22 سال پیش منتشر کرد. کتاب دیگر شوکت که چند سال بعد تحت عنوان سال‌های گمشده، از انقلاب اکتبر تا مرگ لنین انتشار یافت، ارزیابی نویسنده پیرامون چگونگی شکل‌گیری و رشد اندیشه‌های انحصارطلبانه و استبدادی در مارکسیسم روسی و نقش لنین در پایه‌ریزی و تکوین آن به شمار می‌رود. شوکت لنینیسم را از اساس برنامه‌ای غیرسوسیالیستی، سرکوبگرانه و ضددمکراتیک می‌داند. وی در ادامه به سراغ تاریخ جنبش چپ رفت و تاکنون مصاحبه‌های وی با مهدی خانبابا تهرانی، کورش لاشایی ایرج کشکولی در ایران منتشر شده است. وی همچنین کتابی درباره‌ی تاریخچه‌ی کنفدراسیون دانشجویان ایرانی نوشته است .

کتاب «در تیررس حادثه…» نخستین کتاب از وی است که در ایران منتشر شده و به موضوعی غیر از مسایل مختلف مربوط به جنبش چپ اختصاص دارد. شوکت در این کتاب چیرگی‌اش را بر جزییات تحولات تاریخی معاصر نشان می‌دهد و با سرزدن به آرشیوهای وزارت خارجه‌ی آلمان و نیز دسترسی غیرمستقیم به آرشیوهای مسکو و باکو پاره‌ای جزییات را درباره‌ی فرازهای مهم تاریخ معاصر ایران، به‌ویژه تحولات سیاسی بعد از سال 1320 نشان می‌دهد که تاکنون نشانی از آن در آثار تاریخی معاصر نبوده است. با این حال، نوع داوری وی درباره‌ی قوام‌السلطنه که به نظر منحصربه‌فرد می‌رسد نشان از دیدگاه فکری خاصی دارد که به گمان نگارنده از آسیب‌های جدی لطمه می‌بیند. در بخش دوم مقاله‌ی حاضر برخی انتقادات در این زمینه مطرح می‌شود .

پایان بخش نخست

برای مطالعه بخش دوم اینجا را کلیک کنید

1. حمید شوکت، در تیررس حادثه: زندگی سیاسی قوام‌السلطنه، تهران، نشر اختران، 1385 .

2. مطالب این بخش با توجه به منابع ذیل نوشته شده است :

الف . عباس میلانی، کورش لاشایی و تجربه‌ی انقلاب: نظری به نگاهی از درون به جنبش چپ ایران، در آدرس اینترنتی زیر :

https://www.shokat.com/articles_pdf/naghdmilani22.htm

ب. سایت حمید شوکت : www.shokat.com

ج. کتاب‌های :

حمید شوکت، از انحصارطلبی انقلاب تا سرکوب دولتی، تهران، نشر اختران .

________ ، نگاهی از درون به جنبش چپ ایران، گفت‌وگو با ایرج کشکولی، تهران، نشر اختران .

________ ، نگاهی از درون به جنبش چپ ایران، گفت‌وگو با کورش لاشایی، تهران، نشر اختران .

http://rouzegarema.blogfa.com/post-6.aspx