محمدعلی قهرمانپور

در موجی از افترا و اتهام نامش را به زشتی آلودند

نگاهی به کتاب “در تیررس حادثه” زندگی سیاسی قوام السلطنه

محمد علی قهرمانپور

«از منظر ارزیابی های تاریخی، هر نسلی باید زندگی و زمانه سپری شده خود را در پرتو وسواسی نقادانه مورد قضاوتی مجدد قرار دهد.»جمله بالا، سرآغاز کتاب قابل تامل حمید شوکت، پژوهشگر ایرانی مقیم آلمان، با عنوان اصلی «در تیررس حادثه» و عنوان فرعی زندگینامه سیاسی «قوام السلطنه» است. به استناد آنچه در سراسر کتاب آمده، نویسنده این سخنان را نه از سر بازیچه که بر مبنای یک اعتقاد حرفه ای قلمی کرده است.

«در تیررس حادثه» – که نخستین بار در سال 1385 توسط انتشارات اختران روانه بازار شد و در مدت کوتاهی به چاپ سوم رسید- را باید از جمله تک نگاری هایی دانست که در چند سال اخیر با نگاهی نو به گذشته، افق های تازه ای را در مطالعات تاریخی گشوده اند و طعنه آمیز اینکه این اثر نیز به مانند سایر آثار این جریان، نه توسط دانش آموختگان رشته تاریخ که از سوی محققی خارج از این حوزه به نگارش درآمده است، هرچند باید اعتراف کرد درحد قابل قبولی به روش شناسی علم تاریخ وفادارمانده است.

در وهله اول، صرف پرداختن به زندگینامه شخصیت جنجالی و بحث برانگیزی چون احمد قوام با طیفی گسترده از مخالفان با اندیشه های گوناگون، نشان از شجاعت و روحیه حقیقت جویی نویسنده دارد؛ سیاستمداری که چه در هنگام حیات و چه پس از آن، عموما مورد طعن و لعن بوده است به خصوص که آخرین ورق زندگی پرفراز و نشیب وی با نهضت ملی شدن صنعت نفت پیوند خورد و رویکرد متفاوت وی برای تحقق منافع ملی ایرانیان، برتابیده نشد و به تعبیر نویسنده «در موجی از افترا و اتهام نامش را به زشتی آلودند.» در همین رابطه و به واسطه اهمیت موضوع نگارنده نه تنها بیشترمنابع دست اول و پژوهش های تاکنون منتشر شده را مورد بازخوانی انتقادی قرار داده، بلکه از منابع تازه ای چون آرشیو کمتر شناخته شده اسناد وزارت امور خارجه آلمان نیز بهره گرفته است. در عین حال وی توانسته است به نحو قابل توجهی، فاصله خود را با شخصیت مورد بررسی حفظ کرده و از غلتیدن در ورطه احساسات و عواطف شخصی خودداری کند؛ به عبارت دیگر هرچند وی با نظری مثبت به زندگی سیاسی قوام می پردازد ولی از خرده گیری بر برخی رفتارهای وی نیز خودداری نمی کند (به عنوان نمونه، نقد وی بر موضع قوام نسبت به شدت عمل ارتش در مقابل اعضای فرقه دموکرات در آذر 1325، پس از خروج نیروهای نظامی شوروی از کشور). از آنجاکه هیچ حادثه تاریخی در خلااتفاق نمی افتد و اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و… و نیز شرایط بین المللی، نقش غیر قابل انکاری در شکل دهی به کنش ها و رفتارهای بازیگران حوزه های مختلف جامعه از جمله سیاستمداران دارد، شوکت به خوبی توانسته است با ارائه گزارش هایی موجز و روان، بافت و زمینه ای که قوام در آن به ایفای نقش می پرداخت را به تصویر کشد.

«در تیررس حادثه» از یک مقدمه، 8 فصل به انضمام فهرست منابع و مآخذ و نیز عکس ها و نمایه تشکیل شده است. شوکت کتاب خود را با بررسی خاندان قوام آغاز می کند و در گذر سال های کودکی و نوجوانی وی، به دوران مشروطیت می رسد؛ آنجا که قوام جوان در مقام منشی مخصوص مظفرالدین شاه قاجار، فرمان مشروطیت را به رشته تحریر می آورد. در ادامه، او به فعالیت های قوام در دوره پرآشوب مشروطه می پردازد: عضویت در مجلس عالی و کمیسیون فوق العاده آن به دنبال سقوط محمدعلی شاه که عملاکشور را اداره می کرد و نیز دوره های متناوب وکالت، وزارت و والی گری.یکی از مهم ترین اقدامات قوام در این دوره در مقام وزیر جنگ، خلع سلاح نیروهای مجاهدین در پارک اتابک بود که نویسنده به طور مبسوطی به این موضوع اشاره می کند؛ مساله ای که به دلیل سابقه مبارزات ضد استبدادی مجاهدین به رهبری مردان خوشنامی چون ستارخان و باقرخان، کاری دشوار بود. به عهده گرفتن مسوولیت در اوج بحران از سوی قوام، نکته مهمی است که بارها در زندگی وی تکرار می شود و شوکت نیز به خوبی به تجزیه و تحلیل این ویژگی قوام در شکل دهی به برخی از حوادث کشور اشاره می کند.

pastedGraphic.png

دو مقطع مهمی که نویسنده در طی چند فصل، مفصل به آنها می پردازد دو رویارویی پیچیده و جذاب قوام با دولت شوروی در فاصله زمانی نزدیک به 25 سال است. درباره رویارویی دوم بعد از پایان جنگ جهانی دوم تاکنون مطالب زیادی نوشته شده است ولی ابعاد گوناگون مقابله اول که در سطح جامعه نوپای ملل نیز مطرح شد، تقریبا ناشناخته بود. نبرد دیپلماتیک اول، مصادف است با اولین دوره نخست وزیری قوام در سال 1300 و اوج قیام جنگل به رهبری میرزاکوچک خان. شوکت با بررسی نقش شوروی در دامن زدن به اغتشاشات داخلی در این بحران، به ما گوشزد می کند که چگونه نگاه های ایدئولوژیک به قیام جنگل، تاکنون فهم تاریخی غلطی از این ماجرا به دست داده است؛ ماجرایی که بسیاری از زوایای آن در پوشش حماسه سرایی های گزاف محو شده است. قوام که به عملگرایی و به عهده گرفتن مسوولیت در اوج بحران شهره بود، یک بار دیگر نیز به نبرد روس ها رفت.برای سال ها بر اساس نظری غیرمستند، خروج نیروهای شوروی از ایران صرفا حاصل معادلات قدرت در عرصه بین المللی و به ویژه اولتیماتوم هری ترومن، رییس جمهور وقت ایالات متحده به دولت شوروی مبنی بر لزوم عقب نشینی از ایران می شد اما با مطالعه این اثر و آشنایی با برخی زوایای بازی پیچیده قوام و استالین، عمق نپختگی و بی اساس بودن این تحلیل ها را در می یابیم. (البته سال ها پیش نیز دکتر هوشنگ حسن یاری طی مقاله ای خواندنی با عنوان «افسانه اولتیماتوم» به طور مستند و مستدل این نظر را رد کرده بود) کافی است به یاد داشته باشیم شوروی در جریان جنگ جهانی دوم وارد هر سرزمینی شد یا آن منطقه را رسما به خاک خود ضمیمه کرد یا آن کشور را به صورت یکی از اقمار خود درآورد و فقط در ایران بود که چیزی به دست نیاورد.

یکی دیگر از نکاتی که در این کتاب بررسی می شود تلاش های گسترده قوام برای تشکیل حزب در مقاطع مختلف است. وی به رغم اینکه معتقد بود «کشور بدون حزب مانند خانه بدون سقف است» هیچ گاه نتوانست به این نیاز دوران مدرن در کشور پاسخ موفقیت آمیز دهد که این ناکامی خود بررسی دیگری را می طلبد. سرانجام نویسنده به ارائه توضیحی مفصل از رویکرد قوام به بحران ناشی از ملی شدن صنعت نفت دست می زند؛ آخرین مرحله حیات سیاسی قوام که با ناکامی همراه بود. هرچند طولی نکشید که با حادثه 28 مرداد، طومار نهضت ملی نیز با شکستی تلخ درهم پیچیده شد ولی جمع بندی نهایی نویسنده بسیار قابل توجه است که با توجه به سابقه درخشان قوام در حل بحران های کشور در حوزه روابط خارجی، چه بسا 30 تیر و سقوط قوام نه یک «قیام ملی» که «فرصتی از دست رفته» بود؛ فرصتی که شاید روند تحولات تاریخ معاصر ایران را به سمتی متفاوت سوق می داد.

این نتیجه گیری جسورانه چنان برطرفداران دکتر محمد مصدق گران آمد که شوکت با حجم انبوهی از اتهام و افترا روبه رو شد تا آنجا که حتی حوزه شخصی زندگی وی نیز از تعرض مصون نماند. البته رسیدن چنین کتابی به چاپ سوم در حالی که جزو کتاب های عامه پسند محسوب نمی شود خود حاکی از این است که نسل جوان، در بازخوانی انتقادی گذشته هیچ خط قرمزی را نمی شناسد و بی محابا به جلو گام برمی دارد.

روزنامه دنیای اقتصاد، شماره 2568 به تاریخ 13/11/90، صفحه 31 (تاریخ اقتصاد)

http://www.magiran.com/npview.asp?ID=2442005