عملکرد کنفدراسیون جهانی و جنبش دانشجویی

شهروند امروز: کنفدراسیون محصلین و دانشجویان ایرانی

گفت و گو با حمید شوکت – فرشاد قربانپور عملکرد کنفدراسیون جهانی و جنبش دانشجویی

تقابل و گاهی تعامل میان طرفداران مشی چریکی و مخالفان آن و تفسیر گفته های لنین و مائو به مثابه آیه های زمینی تمام تلاش گروهایی بود که میان ناسیونالیسم و انترناسیونالیسم می غلتیدند.در این باره و پیرامون جنبش دانشجویی ایران و “کنفدراسیون جهانی” با حمید شوکت خالق اثر “کنفدراسیون جهانی” گفت و گو کردیم که در پی می آید

به نظر شما کنفدراسیون یک تشکل سیاسی بود یا صنفی؟

کنفدراسیون در آغاز کار، یعنی تا اوایل دهه ی شصت میلادی، دامنه فعالیت های صنفی گسترده ای داشت. دلیل این امر را می بایست در چند عامل جستجو کرد. نخست نقش کسانی چون فعالان جامعه ی سوسیالیست ها ی ایرانی در اروپا، حزب توده و بعدها جبهه ی ملی که در پایه گذاری و شکل گیری کنفدراسیون موثر بودند. هر یک از آنها، هر چند با تفاوت هایی بر این نظر بودند که می بایست میان سازمانهای صنفی و سیاسی تفاوت قایل شد. علت دیگر این بود که فعالیت سیاسی آشکار مانع تمدید گذرنامه ی دانشجویان، عدم برخورداری از دریافت ارز دولتی و قطع بورس تحصیلی می شد. اداره سرپرستی امور دانشجویان که در سفارتخانه های ایران در خارج از کشور دفتر نمایندگی داشت، مراقب فعالیت های دانشجویی بود و می توانست از تمدید گذرنامه دانشجویان سر باز زده و امکان اقامت و تحصیل هر دانشجویی را غیرممکن سازد. اگر توجه کنیم که در این دوره، تغییر رشته و محل تحصیل نیز بدون کسب اجازه از دفاتر سرپرستی امور دانشجویان به سختی امکان پذیر بود و حتی ازدواج با همسری خارجی نیز مانعی در راه تمدید گذرنامه دانشجویی و در نتیجه ادامه تحصیل شمارده می شد، متوجه می شویم که دانشجویان ایرانی در سالهای دهه پنجاه و آغاز دهه شصت میلادی، برای دست زدن به فعالیت سیاسی با چه دشواری هایی روبرو بودند . در این دوره هنوز امکان پناهندگی سیاسی، دستکم به خاطر فعالیت سیاسی دانشجویی موجود نبود و جز شماری از رهبران حزب توده در اردوگاه شرق، کمتر کسی پناهنده سیاسی بود. از سوی دیگر، در برخی از کشورهای اروپایی، فعالیت های چپ گرایانانه، به ویژه اگر فعالیت کمونیستی قلمداد می گردید جرم محسوب می شد. اگر توجه کنیم که مثلا در آلمان غربی حزب کمونیست تا مدت ها ممنوع بود، پی می بریم که اتهام فعالیت کمونیستی، آن هم برای یک دانشجوی خارجی چه مخاطراتی به بار می آورد. نکته دیگر، نگاه کنفدراسیون به چگونگی مبارزه بود. کنفدراسیون در آغاز کار به مبارزه در چهارچوب قوانین جاری ایران با رژیم شاه تکیه داشت. واقعیتی که خود بازتابی از نقطه نظرهای سازمان های سیاسی صاحب نفوذ در کنفدراسیون بود. مثلا یکی از خواسته های دانشجویان این بود که هنگام انتخابات مجلس شورای ملی بتوانند با مراجعه به کنسول گری های ایران رای بدهند و از این راه در انتخابات وسرنوشت کشورشرکت داشته باشند . با رشد دیکتاتوری در ایران و فرمایشی شدن انتخابات، هنگامی که اپوزیسیون رفته رفته امکان هر نوع مبارزه قانونی را غیر ممکن دید، این واقعیت در جنبش دانشجویی خارج نیز بازتاب یافت و در چگونگی نگاه کنفدراسیون به مبارزه صنفی و سیاسی موثر افتاد. با توجه به همه ی اینها، می توان گفت که کنفدراسیون سازمانی دانشجویی بود که در آمیزه ای از مبارزات صنفی و سیاسی آغاز به کار کرد و رفته رفته به فعالیت کم و بیش صرف سیاسی روی آورد .

نشریه نامه پارسی، ناشر افکار دانشجویان ایرانی در اروپا، در آستانه ی تشکیل کنفدراسیون پیرامون فعالیت صنفی و رابطه آن با مبارزه سیاسی تاکیدی این چنین داشت: “اما مسایل صنفی نمی تواند و نباید تنها هدف فعالیت سازمان های دانشجویی باشد. چنین کاری فقط از خودپرستی و کوته بینی حکایت می کند . در جهان پرآشوب کنونی، یکی از امیدهای جامعه ایران به جوانانی است که امروز در گوشه و کنار به کار دانش مشغولند و فردا، خواه ناخواه، بخش مهمی از نیروی فکری و معنوی کشور را تشکیل می دهند. جامعه ایران از این “کتاب خواندها”، از این “باسوادها”، از این “فرنگ رفته ها” می خواهد که در رفع درماندگی و فروماندگی کشور خود کوشش موثرتری بنمایند. فقط خودپسندان و کوته بینانند که می توانند از توجه به چنین رسالتی سر باز زنند و تمام مسایل موجود را در دعوای “ارزدولتی” و “ارزآزاد” خلاصه کنند. چنین مبارزه ای به تنهایی ارزش ندارد. از این رو، سازمانهای دانشجویی همراه توجه دقیق به مسایل صنفی، باید به فعالیت در زمینه های دیگر نیز بپردازند.” (1 )

چرا تا این حد تحت تاثیر احزاب بود؟

بنیانگذاران کنفدراسیون از همان آغاز کسانی بودند که سابقه فعالیت سیاسی در جریان مبارزات ملی شدن صنعت نفت را داشتند و در پی پیروزی کودتا به خارج از کشور آمده بودند. در خارج نیز یا به جامعه سوسیالیست های ایرانی در اروپا پیوستند و یا عضو حزب توده بودند. این در مورد مدافعان جبهه ملی نیز صادق است. آنان هر چند در آغاز کار نقشی در تشکیل کنفدراسیون نداشتند، اما بعدها در موقعیتی قرار گرفتند که می توان از آن به عنوان یکی از نیروهای مهم و موثر کنفدراسیون یاد کرد. از این سه جریان، برخی پیش از ترک ایران در سازمان ها و احزاب سیاسی عضویت داشتند. بقیه نیز اگر عضو هیچ یک از جریانات سیاسی نبودند، اما با تمایلات سیاسی در مبارزه دانشجویی شرکت می کردند. به این معنا، عدم فعالیت آشکار آنان در مبارزه صرفا سیاسی بیشتر از بابت محدودیت هایی بود که به آنها اشاره کردم. با گشایشی که پس از نخست وزیری اقبال در فروردین ماه 1339 و به ویژه در فاصله نخست وزیری امینی در فضای سیاسی ایران پیش آمد، احزاب و سازمانهای موجود کوشش هایی را برای شرکت در مبارزه سیاسی آغاز کردند. کوشش هایی که در فضای سیاسی خارج از کشور و مبارزات دانشجویان ایرانی نیز بازتاب می یافت. چنین شرایطی، باعث رشد و نفوذ گرایش های موجود جامعه ایران در کنفدراسیون می شد و دانشجویان ایرانی خارج از کشور نیز به مبارزه سیاسی آشکارتری نسبت به گذشته روی می آوردند .

کنفدراسیون در اروپا از کادرهای قوی تری برخوردار بود . در حالی که در انقلاب ایران کادرهای آن در آمریکا به پست هایی دست یافتند؟

گمان می کنم منظور شما نقش برخی از سران جمهوری اسلامی چون آقایان مصطفی چمران، صادق قطب زاده و یا ابوالحسن بنی صدر در نخستین سال های پس از انقلاب باشد. اما این مربوط به آغاز فعالیت های کنفدراسیون است. هر سه اینها در نخستین سال های فعالیت کنفدراسیون ارتباطشان با آن سازمان قطع شده بود. مثلا چمران به میل خود کنفدراسیون را ترک کرد. اما قطب زاده اخراج شد و بنی صدر نیز کناره گرفت. در همین ارتباط توجه به نکته ای در مورد عضویت قطب زاده و بنی صدر در کنفدراسیون ضروری است. در جبهه ملی خارج از کشور، جریان قابل توجهی با گرایش های غیر مذهبی وجود داشت. اختلاف قطب زاده و بنی صدر با این جریان، در عمل به رویارویی با جریان غیر مذهبی جبهه ملی که در کنفدراسیون دارای نفوذ بود می کشید. وقتی اختلافات در جبهه ی ملی بالا گرفت، کسانی چون قطب زاده و بنی صدر نیز با این گرایش در جبهه ملی درگیری پیدا کردند و از این طریق با کنفدراسیون هم دچار اختلاف شدند . مخالفت آنان با گرایش غیرمذهبی جبهه ملی، در عمل مخالفت با کسانی بود که در پیشبرد مبارزه دانشجویی در خارج نقش داشتند و همین باعث شد تا در مقابل کنفدراسیون قرار بگیرند. اما این بدان معنا نبود که در کنفدراسیون برای کسانی که معتقدات دینی داشتند امکان فعالیت وجود نداشت یا از نظر اساسنامه و تشکیلات مانعی بر سر راه فعالیت شان بود. هر چند که، به ویژه با توجه به رشد گرایش های چپ در کنفدراسیون و جوی که در جنبش های اعتراضی جوانان کشورهای غربی وجود داشت، دانشجویان مسلمان که شمارشان اندک بود، رفته رفته خود رغبتی به شرکت در مبارزات کنفدراسیون نشان نمی دادند. همین جا باید اضافه کرد که شماری از اعضای کنفدراسیون بعدها در مخالفت با جمهوری اسلامی کشته شدند. آنها اغلب عضو اتحادیه ی کمونیستها، حزب رنجبران و یا تعدادی مدافع جریان های چریکی بودند .

تئوری فکری غالب بر جنبش دانشجویی ایران که حاصل آن کنفدراسیون شد، چه بود؟

کنفدراسیون بیش از هر چیز جنبشی اعتراضی بود که یکی از وظایف مهم خود را در نشان دادن واقعیت های ایران پیرامون نقض حقوق بشر و افشای رژیم استبدادی شاه در میان افکار عمومی جهان می دانست. پشتیبانی از حقوق پایمال شده مردم و کوشش برای نجات جان زندانیان سیاسی، عرصه ای بود که کنفدراسیون با حضور در آن اعتباری جهانی کسب کرد. کنفدراسیون در این عرصه پرچمی بی لکه عرضه می کرد. این اعتبار اغلب در موفقیت جنبش دانشجویی ایران در خارج از کشور برای اعمال فشار به رژیم ایران موثر می افتاد. تا آنجا که به جرات می توان گفت هیچ یک از جنبش های دانشجویی جهان، وجهه و اعتباری را که کنفدراسیون داشت کسب نکردند. دریافت پیام از شخصیت های برجسته جهان چون برتراند راسل و ژان پل سارتر و یا سازمان آزادیبخش فلسطین و جبهه آزادیبخش ویتنام و دولت ویتنام شمالی به کنگره های کنفدراسیون، نشان اعتبار جهانی آن سازمان بود. تا آنجا که رژیم شاه برای مقابله با کنفدراسیون آن سازمان را غیرقانونی خواند و ادامه عضویت در آن را سه تا ده سال زندان اعلام کرد .

در آغاز فعالیت کنفدراسیون، گرایش ملی گرایی قوی بود. اما جنبش دانشجویی رفته رفته به جریان های چپ و رادیکال گرایید. تاثیر پیروزی انقلاب مسلحانه در کوبا و الجزایر و بعدها جنگ ویتنام در این زمینه به نظر اساسی می رسد . علاوه بر این، شکست راه قانونی مبارزه در ایران به ویژه پس از پانزدهم خرداد 1342 در سمت گیری کنفدراسیون اهمیت داشت. با رشد دیکتاتوری، اپوزیسیون داخل و خارج و به پیروی از آن جنبش دانشجویی به راه حل های افراطی در مقابله با رژیم کشیده شدند. رژیم شاه هر نوع راه حل محتاط آمیز و معتدل را بر اپوزیسیون سد کرده بود. دیگر با رشد دیکتاتوری، راهی برای اعتراض قانونی به آنچه در ایران جریان داشت موجود نبود. از این منظر، رژیم شاه نقشی مهم در رادیکال ساختن اپوزیسیون در تمام سطوح ایفا کرد. تا آنجا که رفته رفته هر نوع اعتدال یا اصلاح طلبی به معنای سازش و سستی در مبارزه قلمداد شد .

چرا قبل از انقلاب 57 جنبش دانشجویی ایران در خارج از کشور قوی بود. در حالی که بعد از انقلاب با توجه به فشارهای مشابه عکس این مساله صادق است ؟

ترکیب جمعیتی ایرانی خارج از کشورتغییر کرده است. پیش از انقلاب این ترکیب تقریبا کاملا دانشجویی بود. در حالی که اکنون شمار دانشجویانی که از ایران آمده باشند بسیار اندک است .

جنبش دانشجویی ایران بر اساس چه نیازی شکل گرفت؟

از 28 مرداد به این سو، ذهنیت عمومی اپوزیسیون چنین بود که علت پیروزی کودتا، حاصل تفرقه میان سه نیروی اصلی جنبش، یعنی ملیون، جریان چپ و نیرو های مذهبی بوده است که نمونه های خود را در مخالفت های حزب توده با جبهه ی ملی و مصدق و اختلاف میان مصدق و آیت الله کاشانی باز می یافت. می توان گفت که این ارزیابی، ذهنیت و به معنایی وجدان اپوزیسیون را شکل می بخشید. واقعیتی که معنای خود را در تمایل به همکاری و جلوگیری از تفرقه اپوزیسیون باز می یافت و به موجودیت و اساس کنفدراسیون و نیز مجموعه ی اپوزیسیون شکل می بخشید. همین واقعیت تبلور خود را در اصلی ترین شعار کنفدراسیون، یعنی اتحاد ، مبارزه، پیروزی باز یافته بود. شاید به این معنا که در اتحاد مجموعه ی جنبش است که مبارزه به پیروزی می رسد .این نقطه نظر تا انقلاب بهمن 1357 و مدتی پس از آن، ذهنیت حاکم بر جنبش سیاسی ایران بود . گمان می کنم تاکید رهبر انقلاب اسلامی بر “وحدت کلمه ” در جریان انقلاب نیز بیان دیگری از چنین ذهنیتی باشد و به معنایی بیان همان شعار اتحاد مبارزه و پیروزی به شمار آید که در سراسر زندگی کنفدراسیون جریان داشت . نکته دیگر ممنوعیت احزاب و سازمان های سیاسی در ایران بود. کنفدراسیون به تجربه دریافته بود که هنگامی به عنوان تنها نیروی قدرتمند اپوزیسیون قادر است رژیم ایران را به عقب نشینی وادارد و در حمایت از جان زندانیان سیاسی و افشای استبداد موثر افتد که یکپارچه عمل کند. با توجه به این نکته، می توان گفت که تجربه ی کنفدراسیون در جنبش سیاسی ایران تجربه ای است منحصر به فرد. پانزده سال تمام، نیروهای متفاوت اپوزیسیون در سازمانی واحد در کنار یکدیگر بر ضد دیکتاتوری و استبداد مبارزه کردند . چنین تجربه ای در تاریخ مبارزه ی سیاسی ایران تا امروز بی سابقه است .

pastedGraphic.png

شما فعالیت کنفدراسیون را به چند دوره تقسیم می کنید ؟

فعالیت کنفدراسیون را می توان به سه دوره تقسیم کرد. از اوائل دهه ی شصت میلادی تا سفر محمد رضا شاه به آلمان در سال 1967، جنبش دانشجویی بر زمینه ی مطالباتی که کم و بیش بر اساس قانونی شکل گرفته بود پیش می رفت. کنگره ی دوم کنفدراسیون که در دی ماه 1339 (ژانویه 1961 ) در لندن برگزار شد، اعزام دانشجویان به روستاها را برای با سواد کردن روستاییان مطرح می ساخت؛ به جای آنکه دانشجویان فارغ التحصیل در بازگشت از خارج به خدمت سربازی بروند. یا باز در همین کنگره، اعطا ی حق رای به زنان یکی از خواسته های دانشجویان بود. به این معنا، دو اصل مهم از شش اصل اصلاحاتی که با عنوان انقلاب سفید توسط شاه پیش کشیده شد، در مصوبه ی کنگره ی کنفدراسیون نیز طرح شده بود. البته کنفدراسیون بعدها در گرایش به رادیکالیسم، به نوعی در این خواسته ی خود تجدید نظر کرد. برای کنفدراسیون، اعزام دانشجویان به روستاها به منظور با سواد کردن روستاییان، تا سطح اعزام عوامل ساواک و کنترل روستاییان تنزل کرد. حتی در مورد حق رای به زنان هم در برخی از نشریات کنفدراسیون که به مسایل زنان مربوط می شد، این نکته کمابیش عنوان شد که در مملکتی که آزادی وجود ندارد یا مردان هم آزاد نیستند، حق رای به زنان تنها نقشی تبلیغاتی برای رژیم دارد و یا فقط زنان طبقات مرفه از آن استفاده می کنند که به گمان من تحلیلی نادرست بود. بدین ترتیب، در فاصله ای کوتاه پس از اواسط دهه ی شصت میلادی، چون رژیم شاه در داخل کشور هیچ نوع امکانی برای فعالیت اپوزیسیون باقی نگذاشته بود، کنفدراسیون در عمل به نیابت از مجموعه ی اپوزیسیون عمل می کرد و همه جا خواسته های آشکار سیاسی را پیش می کشید. این گرایش پس از سفر شاه به آلمان از کنفدراسیون در عمل یک سازمان سیاسی ساخت و بیش از پیش بر رادیکالیسم جنبش دانشجویی دامن زد .

از اواسط دهه ی هفتاد میلادی، یعنی پس از انشعاب در شانزدهمین ( آخرین) کنگره که در دی ماه 1353 (ژانویه 1975) د ر فرانکفورت برگزار شد، چند سازمان دیگر تشکیل شد که تحت عنوان کنفدراسیون فعالیت می کرد و مدافع این یا آن جریان سیاسی بود. از این پس، جنبش دانشجویی خارج بیشتر حالت سازمانهای جوانان احزاب را یافت که دیگر آشکارا مثلا از مائو و انقلاب چین یا مشی سازمان های چریکی در ایران دفاع می کرد. از این نظر می توان گفت که در دوره ی نخست، دوران تشکیل و شکل گیری، جنبش دانشجویی که صنفی و سیاسی بود، روز به روز سیاسی تر شد. در سالهای رشد، مبارزه صنفی بیشتر و بیشتر به حاشیه رانده شد و سرانجام در نهایت، ظواهر امرو تکیه بر مطالبات صنفی کنار گذاشته شد. تا آنجا که کنفدراسیون در موقعیتی قرار گرفت که در آخرین سالها، بیشتر حالت سازمان جوانا ن احزاب چپ را پیدا کرد .

تاثیر پذیری جنبش دانشجویی ایران از جنبش دانشجویی اروپا و بخصوص رخداد های سال 1968 چگونه بود؟

این تاثیر غیر قابل انکار است. البته تاثیر جنبش دانشجویی ایران بر جنبش دانشجویی اروپا را نیزنباید نادیده گرفت. می دانیم که جنبش دانشجویی اروپا پایگاه محکمی در آلمان داشت. با سفر شاه به آلمان در سال 1967 تظاهرات گسترده ای بر ضد رژیم ایران در اعتراض به این سفر صورت گرفت که در تاریخ جنبش دانشجویی اروپا به عنوان نقطه عطفی شناخته شده است. البته این بدان معنا نیست که اگر سفر شاه و جنبش اعتراضی گسترده ی که به دنبال آن پدیدار شد رخ نمی داد، جنبش سال 68 (میلادی) پبش نمی آمد. اما سفر شاه و اعتراض به آن و پیامدهایی که در پی داشت، سرآغاز جنبش دانشجویی در آلمان و نقاط دیگر اروپا گردید. جرقه ای که به زودی به آتش مبارزه دانشجویان در سراسر اروپا دامن زد و اوج خود را در جنبش اعتراضی دانشجویان و کارگران فرانسه در ماه مه 1968 بازیافت. البته تاثیر جنبش دانشجویی ایران از جنبش دانشجویان و جوانان اروپا تنها در سطح جنبشی اعتراضی بود. حال آنکه این جنبش به مراتب از این سطح فراتر رفت و مجموعه ی روابط اجتماعی، سنت های محافظه کارانه و زمینه های کهنه ی حاکم بر روابط خانواده و همه ی آنچه را که از اقتدار گرایی در سطح دانشگاه تا رابطه ی استاد و شاگرد، زن و مرد و روابط جنسی در بر می گرفت مورد سوال قرار داد. این جنبش اگر چه به شمار زیادی از خواسته های خود دست نیافت، اما به معنایی همه چیز را زیر سوال برد. تا آنجا که با به لرزه در آوردن روابط کهنه و قدیمی بازمانده از روحیه و منش روزگار فاشیسم و سال های پس از جنگ دوم جهانی، چهره ی اروپا را تغییر داد. اروپای پس از سال 1968 به معنایی در همه ی زمینه ها اروپای دیگری بود. آنچه امروز در اروپا در ارتباط با توجه به مسئله محیط زیست، پناه دادن به مهاجران، احترام به حقوق اقلیت های قومی و دینی و نیز برابری زن و مرد در تمام عرصه های اجتماعی و صدها دستاورد دیگر با آن روبرو هستیم، همه از پبامدهای این جنبش است. اگر چه این جنبش در زمینه های نیز چون اعمال تروریسم چپ، میراث شومی، هر چند گذرا از خود بر جای نهاد .

pastedGraphic.png

چرا کنفدراسیون نتوانست آن پیام جنبش دانشجویی اروپا را که موجب تغییر اروپا پس از مه 1968 شد دریابد؟

کنفدراسیون و جنبش دانشجویان ایران در این زمینه، تاثیری از این جنبش نگرفت. چنین به نظر می رسد که اعضا، کادرها و مسئولان کنفدراسیون، شاید بنا بر ویژگی های سنتی و عقب مانده جامعه ای که به آن تعلق داشتند، از اهمیت واقعی این جنبش غافل ماندند و همه چیز آن را در ستیز با سیاست های استعمارگرانه و امپریالیستی خلاصه کردند؛ بی آنکه به نیرو و توانی که وجه مهمی از آن در دمکراتیک کردن جامعه در تمام سطوح خود بود پی ببرند. ذهنیت کنفدراسیون به ویژه در اوج جنبش 68 و سال های پس از آن، بنا بر نگاه یک سویه ای که در مبارزه با استعمار و امپریالیسم در پیش گرفته بود، ذهنیتی ایدئولوژیک بود. ذهنیتی که باعث می شد تنها نکات منفی را بر شمرده و توان و قابلیت جوامع غربی را برای اصلاح و تغییر که ریشه در تمدن، لیبرالیسم و دینامیسم دمکراتیک آن داشت نادیده انگارد. با این همه، کنفدراسیون بنا بر مبارزه اش با رژیم شاه که به در میان افکار عمومی و جنبش دانشجویان و جوانان غرب، نماد دیکتاتوری، وابستگی و استبداد شناخته شده بود، اعتبار فراوانی در سطح جنبش جهانی دانشجویان یافت .

چرا همواره قوی ترین بخش کنفدراسیون بر بنیانی آلمانی قرار داشت در حالیکه دانشجویان ایرانی مقیم مثلا فرانسه،آمریکا و انگلیس هم تعداد زیادی بودند؟آیا این مساله ارتباطی با سوسیال دموکراسی اروپا و یا حضور فردی چون”ویلی برانت”دارد؟

مرکز اصلی فعالیت جنبش دانشجویی در آغاز بیشتر در فرانسه و انگلستان بود . اما رفته رفته آلمان به مرکز ثقل کنفدراسیون تبدیل شد و کنگره های سالانه نیز در آلمان برگزار گردید. در اوج فعالیت های کنفدراسیون، سازمان دانشجویان ایرانی در آمریکا نقش مهمی در این مبارزات داشت. در همین فاصله ، بیشتر دانشجوبان ایرانی در آلمان و آمریکا بودند و این خود باعث رشد قدرت و نفوذ واحدهای کنفدراسیون در آلمان و آمریکا بود . نزدیکی آلمان به ایران را نیز باید عامل دیگری در اهمیت مبارزه کنفدراسیون در آلمان به شمار آورد .

چه عاملی سبب شد جنبش دانشجویی ایران که بر مبنایی ملی شکل گرفته بود در نهایت به انترناسیونالیسم در غلتید ؟

در اوج فعالیت های کنفدراسیون، گرایش چپ در همه ی سطوح نفوذ فوق العاده ای یافته بود. به ویژه تحت تاثیر مبارزه ای که در ویتنام جریان داشت و نیز نفوذ انقلاب چین و نظرات مائو در میان جوانان و دانشجویان، سوسیالیسم د ر همه ی عرصه ها تنها بدیل سرمایه داری شناخته می شد. ملیون نیز در این میان بیش از پیش به جریان چپ گرایش پیدا می کردند. جبهه ی ملی نیز که روزگاری مسئله اش مبارزه ی قانونی و پارلمانتاریستی بود، دیگر در نشریاتش از چه گوارا و انقلاب دهقانی صحبت می کرد .

کنفدراسیون چه تعاملی با نیروهای مذهبی داشت؟

پشتیبانی از مبارزات مردم و دفاع بی قید و شرط از زندانیان سیاسی، از همان آغاز در دستور کار کنفدراسیون قرار داشت. در همین ارتباط، یکی از نخستین اقدامات آن سازمان اعتراض به دستگیری آیت الله طالقانی و مهدی بازرگان بود. کنفدراسیون بعدها کوشش های دامنه داری را نیز برای نجات جان مسعود رجوی، عضو کمیته مرکزی سازمان مجاهدین خلق ایران سازمان داد. این اقدام نشان از تکیه کنفدراسیون بر سر اصلی دمکراتیک داشت. اصلی که در راستای مشی عمومی آن سازمان، با توجه به این ضرورت صورت می گرفت که دفاع از زندانیان سیاسی، همواره جزو وظایف اصلی آن سازمان است. بر همین اساس، دفاع از حقوق دمکراتیک کسانی که به خاطر ابراز عقیده در زندان به سر می بردند، آن هم فارغ از اعتقادات و راه و روشی که داشتند، در صدر فعالیت های کنفدراسیون قرار داشت و در پیشبرد این هدف از هیچ کوششی فروگذار نکرد. حمایت آن سازمان از شخصیت ها و نیروهای چپ، ملی یا مذهبی نیز در پرتو چنین درکی از دمکراسی قابل درک است. روشن است که هیچ یک از اینها به معنای آن نبود که نیروهای مذهبی در کنفدراسیون دارای نفوذ بوده و یا فراکسیون جداگانه ای داشتند. اما آنچه در سیاست کنفدراسیون پیرامون نیروهای مذهبی قابل اهمیت دارد. کنفدراسیون گاه با معیارهای مشابه و در قالب های فکری مشترکی با نیروهای مذهبی به مقابله ی با حکومت شاه رفت و در مواردی نیز در جوهر و کلام خود، ارزش ها و زبان نهضت اسلامی را نیز به عاریت گرفت. تا آنجا که ، مبارزه با استعمار را، گاه به ستیز با تمدن و لیبرالیسم غرب تعمیم داد و شماری از دستاوردهای آن را به نشانه انحطاط و بی بند و باری به نقد کشید . نادیده انگاردن شماری از ارزش های جامعه مدنی که خواه ناخواه حاصل دستاوردهای تجدد خواهانه سلطنت پهلوی بود، جنبه دیگری از یک سویه نگری کنفدراسیون به شمار می آید .

بی هیچ شبهه ای، اقدامات حکومت شاه که همواره در لفافه ای از جنجال و هیاهوی تبلیغاتی عرضه می شد، در این انتخاب بی تاثیر نبود. اما هیچ یک از اینها نباید توجیهی بر آن باشد که از نقد نقادانه کنفدراسیون که روزگاری به عنوان مهم ترین نیروی اپوزیسیون در خارج از کشور بر عرصه سیاسی و اندیشه و کردار شمار بی شماری از دانشجویان ایرانی تاثیر گذاشته است چشم بپوشیم. می بایست نقد به جنبش دانشجویی خارج را فارغ از کینه توزی های ایدئولوژیک با خود و گذشته خود و یا نفی همه جانبه هر آنچه جریان داشته است پیش برد. می دانیم که شماری سکوت درباره نقش و جایگاه کنفدراسیون را مصلحت و جایز می شمارند، مبادا تاریخ به گونه ای دیگر تعبیر و تفسیر شود و گروهی نیز در خصومتی دیرینه، با منتسب کردن آن به دولت های خارجی، همچتان انتقام زخمی کهنه را باز می ستانند. با این همه، هیچ یک از اینها نباید این واکنش را برانگیزد که از کوشش در شناخت واقعی آن باز بمانیم و در ستایشی سرشار از غرور، هر خطا و کمبودی را توجیه کنیم .

pastedGraphic.png

پس از انقلاب 57 در جنبش دانشجویی بحث بر سر مذهب و لائیسیته بود. در حالی که قبل از انقلاب بحث بین ناسیونالیسم و سوسیالیسم بود. چرا؟

تا پیش از انقلاب بر پایه ی همان ذهنیتی که از آن سخن رفت، میان جریان چپ و نیروهای دیگر وحدتی عملی وجود داشت. این وحدت با روی کار آمدن نیروهای مذهبی در ایران و تحولاتی که پس از آن رخ داد تغییر کرد. وحدتی که از مشروطه به این سو با فراز و نشیب هایی تا انقلاب بهمن 57 کمابیش ادامه داشت .

امروز جنبش دانشجویی اغلب مورد سو استفاده ی احزاب قرار می گیرد. آیا این مساله را به کنفدراسیون هم می توان تعمیم داد؟ این ادعا را که گفته می شود کنفدراسیون را نمی توان سازمانی دانشجویی خواند چون به سازمانهای سیاسی وابسته بود چگونه ارزیابی می کنید؟

این تنها نیمی از حقیقت است. می دانیم که کنفدراسیون، به ویژه در واپسین سالهای حکومت شاه بیش از پیش به مسایل سیاسی کشانده شد و چون سازمانی سیاسی عمل کرد. اما طرح چنین واقعیتی، بدون توجه به آنچه در عرصه ی سیاسی جریان داشت، جز واژگون جلوه دادن حقایق هدف دیگری را دنبال نمی کند؟ آیا در اوج دیکتاتوری و استبداد در ایران که هر مخالفی را به خاطر در دست داشتن یک اعلامیه بازداشت و زندانی می کردند، ممکن بود از دانشجویان خواست تا فقط “دانشجو” بمانند؟ آیا در روزگاری که محیط دانشگاه تحت کنترل ساواک بود، چنین اقدامی جز خودفریبی معنای دیگری داشت؟

دخالت سازمان های سیاسی در سرنوشت کنفدراسیون را نمی توان انکار کرد. اما این دخالت تا درجه معینی نیز حاصل این واقعیت بود که در فقدان آزادی، دانشجویان و سازمان های دانشجویی خارج از کشور با استفاده از امکانات مساعدی که با آن روبرو بودند، بیش از پیش به مبارزه سیاسی روی آورد شده و تا حدودی به اجبار، وظیفه ای را که قاعدتا بر عهده احزاب و سازمان های سیاسی بود، خود بر عهده می گرفتند. همین واقعیت حتی در مورد سازمان های دانشجویی کشورهای غربی نیز که مانعی برای فعالیت سیاسی نداشتند به چشم می خورد. آیا در اوج جنگ ویتنام و بمباران آن کشور می شد از دانشجویان اروپایی و آمریکایی خواست که فقط “دانشجو” بمانند یا گرایش آنان به چپ و سازمان های مارکسیستی را نشانه آن شمارد که دیگر سازمان دانشجویی به حساب نمی آمدند؟ چنین ادعایی اگر از سر ناآگاهی صورت نگیرد، بی گمان نشانه سوء استفاده مدعیان آن از عدم آگاهی مخاطبان خود است .

علاوه بر این، نباید فراموش کرد که سازمانهای سیاسی بدون کنفدراسیون و زمینه ی جنبش دانشجویی معنایی نداشتند. هیچ یک از جریان های سیاسی موجود در خارج از کشور، از جامعه سوسیالیست های ایرانی گرفته تا حزب توده و جبهه ملی و بعدها سازمان انقلابی و سازمان توفان و اتحادیه کمونیست ها و گروه کادرها و چند نیروی مدافع جریان های چریکی، هیچ یک اعتباری را که کنفدراسیون داشت کسب نکردند. محل تبلیغ نظرات، عضو گیری و نفوذ فکری و عملی آنان یکسره در جنبش دانشجویی خارج بود. از طرف دیگر، کنفدراسیون یا جنبش دانشجویی نیز در این سازمانها که خود را نماینده ی طبقه ی کارگر ایران یا مجموعه مردم می دانستند تاثیر داشت. بدون کنفدراسیون و اعتبار جهانی اش، این سازمان ها و یا احزاب معنای چندانی نمی یافتند. نحوه ی فعالیت سازمانهای سیاسی و تاثیر آنها در ایران نیز چنانچه می دانیم ناچیز بود و این حتی در مورد سازمانها یی که در داخل کشور فعالیت داشتند صدق می کرد. با متلاشی شدن و شکست سازمانهای چریکی در ایران، برخی ازکادرهای آن به خارج آمدند و سعی کردند این بار با نفوذ معنوی جنبش چریکی در میان دانشجویان، رفته رفته با تعیین مشی این جنبش، آن را به وسیله ای برای پیشبرد عقاید شان تبدیل کنند. اقدامی که خود در انشعاب کنفدراسیون موثر افتاد .

چرا در انقلاب بهمن 57 که در اتحاد نیروهای سیاسی شکل گرفت شیرازه ی کنفدراسیون از هم گسیخت؟ آیا می توان سقوط شاه در ایران را به عنوان پایان کار کنفدراسیون به این معنا که هدفش مبارزه با رژیم شاه و آزادی زندانیان سیاسی بود قلمداد کرد؟

شیرازه ی کنفدراسیون چند سال پیش از انقلاب از هم گسسته شده بود .البته اجزای گوناگون آن، هر یک همچنان به عنوان کنفدراسیون تا آستانه ی انقلاب فعالیت داشتند و به مبارزه ی خود ادامه می دادند. فعالیتی که با شدتی هر چه تمام تر، شاید تا حدودی نیز در رقابت با یکدیگر انجام می گرفت . اما این گسستگی ربطی به انقلاب نداشت و پیش از آن رخ داد بود. گسستی که سرانجام در آخرین کنگره ی آن (کنگره شانزدهم) رسمیت یافت. آخرین سالهای زندگی کنفدراسیون در پرداختن به بحث های بی پایانی گذشت که در واحدها، سمینارها و کنگره ها، پبرامون ضرورت طرح مسئله سرنگونی رژیم شاه در منشور آن سازمان جریان داشت. بحث هایی که در فضایی التهاب آمیز و جنجالی سپری شد و وحدت درونی آن سازمان را دستخوش جدایی و تفرقه ساخت. هواداران مشی چریکی به نام پشتیبانی از جنبش داخل کشور، کنفدراسیون را به عبادتگاهی بدل کرده بودند که در آن شهدای زنده تقدس می شدند. مخالفان مشی چریکی نیز که در این یا آن سازمان مائوئیستی متشکل بودند، در جستجوی بافتن نقل قولی که حقانیت نظراتشان را به اثبات رساند، آیه های لنینی را در بوق و کرنای تازه ای جار می زدند .

در چنین فضایی، کنفدراسیون هر تردیدی نسبت به کمترین تغییری در جامعه ایران را به نشانه سستی، سازش و دل سپردن به رفرم و اصلاحات تلقی می کرد و در این راه هر بار خون شهید تازه ای را به قضاوت می گرفت .

بدین ترتیب، هنگامی که امکان استدلال و ارزیابی مبتنی بر واقعیت هایی که جریان داشت از میان رفته بود، هر گفتگویی نیز در حدود استنتاجات تئوریک محدود می ماند و در گسست از نیازهای موجود سپری می شد. کنفدراسیون آنقدر در مسکو و پکن، در کوبا و آلبانی، در آنگولا و موزامبیک و در جزم ها و پیشداوری های جنبش چپ غرق شده بود که امکان راهیابی را پیشاپیش با بن بست روبرو ساخته بود .

بازتاب روشن چنین انتخابی، تسلیم به مقدرات راه بی بازگشتی بود که نادیده انگاردن واقعیت های سرسخت اجتماعی انعکاس روشن آن به شمار می رفت. دیگر ارزیابی از واقعیت، از زندگی و از هر آنچه جریان داشت، در حصار پیشداوری های یک سویه و حقیقت های مطلق و در نادیده انگاردن هر آنچه با معیارها و ارزش های پیش ساخته خوانایی نداشت، محبوس می شد. رویارویی با معضلات بغرنج و پیچیده اجتماعی در پاسخ های صریح و آسان جستجو می شد و بردباری و تامل جای خود را به افراط گرایی می سپارد. ترکیب سنی و طبقاتی کنفدراسیون نیز فضای مناسبی را برای چیرگی احساسات بر استدلال و شعار بر تعقل فراهم می آورد .

بنیانگذاران کنفدراسیون از نسلی می آمدند که مبارزات گسترده سالهای پیش از کودتا را تجربه کرده و ریشه در تلاطمات سیاسی و نبرد احزاب اجتماعی داشتند. حال آنکه نسل جدید کنفدراسیون فاقد همه اینها بود. نسل جوانی که بدون هیچ هویتی، در فضایی پر از استعاره و راز و رمز نضج گرفته و بارور شده بود. بی خاطره یا با خاطره ای آغشته به دروغ و تزویر؛ بی پشتوانه یا با پشتوانه ای که سیاست و تاریخش، سیاست و تاریخ امیدهای واهی و انتظارهای بیهوده بود. آخرین نسل کنفدراسیون به اقلیتی کوچک و ممتاز تعلق نداشت . شمار بزرگی از این نسل به قشرهای میانی و گاه پایینی اجتماع ایران متعلق بود که اختلاف آشکار طبقاتی و خفقان فزاینده سیاسی را نه از خلال کتاب ها، بلکه بر زندگی روزمره و وجدان تاریخی خود لمس کرده بود. نسلی بی تجربه و آسیب پذیر که گرایشی غریزی به انقلابی گری، کشش به بدیل های افراطی و الگوهای خام و از پیش ساخته را در آمیزه ای با تعصبات فرقه ای به پرچم خود بدل ساخته بود. نسلی که با تقدس جنبش چریکی و پرستش اتقلاب چین به مصاف با حکومت خودکامه شاه می رفت .

گرایش بارزی از این نسل، در کنفدراسیون، منکر تغییرات و تحولات جامعه ایران، منکر وجود حرکت اسلامی و منکر بدیهیاتی بود که در زندگی، در تاریخ و در وجدان اجتماعی جامعه ایران جریان داشت. دیگر گذشت زمان تنها در شمارش کنگره های آن سازمان معنا و مفهوم پیدا می کرد. اما زمانه خود تا آنجا که به سرنوشت جنبش دانشجویی خارج و دوام و بقای آن مربوط می شد، به انتخابی دیگر رسیده بود. دیگر انشعاب در راه بود و شمارش معکوش برای نقطه پایانی در زندگی کنفدراسیون آغاز شده بود .

آخرین سالهای پس از انشعاب نیز در چنین فضایی سپری شدند. در کشمکش ها، برخوردها و پیکاری که در آخرین ماهها و روزهای حکومت شاه، در جهت اقدامی مشترک برای افشای هر چه بیشتر رژیم ایران، در عرصه جهان انجام گرفت. دیگر تا سقوط نظام سلطنتی روزگاری بیش باقی نمانده بود. تا این روند به سرانجام برسد، اعضاء، کادرها و رهبران کنفدراسیون هم در راه بازگشت به ایران بودند. در راه بازگشت به سرزمینی که، برای سعادت و بهروزی مردمانش، سالیان سال، تلاش و کوششی بی وقفه صورت گرفته بود. (2 )

1- نامه پارسی. شماره 3، دی ماه 1338. ژانویه 1960. صص 130- 129

2- حمید شوکت. کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی (اتحادیه ملی) از آغاز تا انشعاب. صص 417، 401 – 399

http://shahrvandemroz.blogfa.com/post-459.aspx