عباس میلانی و تصویر مخدوش چهرهای یکتا در جنبش چپ
مهدی خانبابا تهرانی
عباس میلانی نامی آشنا در فضای مجازی است که از سنت و مدرنیه تا بیهقی و سعدی، از ابراهیم گلستان تا اکبر گنجی و محمد قوچانی، از اردشیر زاهدی تا محمدرضا شجریان و فائزه رفسنجانی، در هر عرصهای حرف و سخنی دارد.1 آخرین آنها تکنگاری او در تارنمای بی بی سی فارسی درباره «مهدی خانبابا تهرانی، چهرهای یکتا در جنبش چپ» است.2 مرا جز این مورد اخیر کاری با اینها نیست که صلاح مملکت خویش خسروان دانند. روی سخنم با میلانی نیست. اما از این بابت که او در آن نوشته به جعل رویدادی درباره کنفدراسیون دانشجویان ایرانی در کتاب نگاهی از درون به جنبش چپ ایران و گفتگوهایم با تهرانی پرداخته و به تطهیر سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) دست زده است، میخواهم مسئولان بخش فارسی بنگاه خبرپراکنی بریتانیا را خطاب قرار دهم. خطاب قرار دهم و بگویم چرا پراکندن هر حرف و سخن بیپایهای را «صفحهای برای دیدگاه کارشناسان و صاحبنظران» نام مینهد و به بهانه اینکه آنچه عنوان میشود «بیانگر نظر نویسنده آن است»، گریبان خود را از پذیرش هر مسئولیتی رها میسازند؟
تهرانی در شخصیتپردازی میلانی عنصر گمگشتهای است که نقشی موثر در ایجاد تشکلهایسیاسی داشته است. اما چون «روح سرکش و فردگرایش با نفس کار تشکیلاتی ناسازگار بود»، یا به آنها نپیوست یا اگر پیوست عضویتش «دیری نپایید.»3 میلانی با چنین توصیفی به بررسی شخصیت تهرانی پرداخته است. شخصیتی که هر چند خود را در قید و بندهای تشکیلاتی محبوس نمیکرد، اما بهرغم ادعای میلانی سالیان طولانی در کنفدراسیون و سازمانهای سیاسی عضویت داشت. عضویتش در سازمان جوانان حزب توده و نقشش در تشکیل سازمان انقلابی حزب توده ایران در خارج از کشور و سالهایی که با عضویت در آن تشکیلات در بخش فارسی رادیو پکن کار میکرد در خاطراتش ثبت شده است. تهرانی پس از انشعاب در سازمان انقلابی و تشکیل گروه کادرها در تیرماه 1348 تا آستانۀ انقلاب در بهمن 1357 از رهبران اصلی آن گروه بود. از جبهه دمکراتیک ملی نیز که از بنیانگذارانش بود جدا نشد. آنچه راه ادامه فعالیت تهرانی را در آن تشکیلات سد کرد، عمر کوتاه آن جبهه بود که در نتیجه شرایط سیاسی حاکم به ایران دیری نپایید؛ نه آنچه میلانی «روح سرکش و فردگرای» او که «با نفس کار تشکیلاتی ناسازگار بود.» خوانده است. تهرانی چند سال نیز در شورای ملی مقاومت مسعود رجوی و ابوالحسن بنی صدر که با هدف ایجاد «جمهوری دمکراتیک اسلامی» تشکیل شده بود عضویت داشت. کدام یک از اینها نشانه آن است که عضویتش در سازمانهای سیاسی دیری نپاییده است؟
تهرانیِ میلانی از سران «قبیله» مشتی «انقلابی» و «انحلالطلب» است که یکدیگر را «دشمن خلق» میخواندند. 4 جز این حرف و سخنی از آنکه چه میخواستند و چه میکردند در میان نیست. از کسانی چون تهرانی که همسر و فرزند خود را رها کردند و به جمهوری تودهای چین، به کردستان و شیخنشینهای خلیج فارس رفتند. در بازگشت مخفی و علنی به ایران زندانی شدند، شکنجه دیدند و جان باختند یا عمری را در راه نیکبختی مردمان میهنشان در مهاجرتی ناخواسته سپری کردند. جوانیشان در تشکیل سمینار و کنفرانس و کنگره، در برگزاری تظاهرات و اعتصاب غذا برای نجات جان زندانیان سیاسی از سرداب استبداد محمدرضا شاهی گذشت. همان فعالیتهایی که تدارک برخی از آنها در خانه تهرانی انجام گرفت. خانهای که میلانی تنها بوی کباب آن به مشامش رسیده است
آنچه میلانی قبیله مینامد، جنبش دانشجویی و سازمانهای سیاسی ایران در خارج از کشور پس از کودتای 28 مرداد 1332 است. تجربهای یگانه در تاریخ معاصر ایران که نشان میدهد گرایشهای سیاسی در کنفدراسیون دانشجویی بهرغم اختلافاتی که با یکدیگر داشتند، پانزده سال در یک تشکیلات واحد به مبارزهای مشترک با حکومت محمدرضا شاه ادامه دادند. چگونه میتوان چنین اپوزیسیونی را به مشتی «انقلابی» و «انحلالطلب» که یکدیگر را «دشمن خلق» میخواندند فروکاست؟ همان اپوزیسیونی که میلانی با ترسیم تصویری مخدوش کمر به بیاعتبار ساختن تاریخ آن بسته است. آنچه او بدان دست زده است، نه به اعتبار آگاهی تئوریک و نظم متدیک، که به راه و رسم مروّت نیز سزاوار نیست. کینتوزی با گذشته خود به کنار، کینتوزی با گذشته دیگران راه ما را در شناخت از رویدادهای تاریخی هموار نخواهد کرد
نقد دفتر و کارنامه اپوزیسیون در سالهای پیش از انقلاب اسلامی در ایران و زندگی سیاسی کسانی چون تهرانی و نسلی که او از کوشندگان آن به شمار میآید ضرورتی انکارناپذیر است. باید نیک و بد آن را سنجید و بیهیچ پروایی خطاها را برشمارد. هر گام و کلامی در این زمینه، توسط میلانی یا هر فرد دیگری، حتی اگر با تلخی و تندی انجام گیرد ارجمند است. اما او جز این میکند. در نقد که نه، در نقالیهای میلانی نه جایگاه سیاسی تهرانی در چپ ایران، که بساط کباب و چوب سیگارش نقش بستهاند. شخصیتی که به تعبیر میلانی با بزرگانی چون مائو تسهدون دیدار داشته و با یوشکا فیشر، وزیر امور خارجه پیشین آلمان همدم بوده است. همان گونه که میلانی نیز چنین است. او به هر بهانهای از رابطه خود با شخصیتی نامدار نام میبرد و در بی بی سی از اینکه با فیشر همصحبت شده و در کنفرانسی شرکت کرده است یاد میکند. بدون آنکه خواننده بداند موضوع تشکیل آن کنفرانس چه بوده است؟ بدون آنکه بداند تهرانی در چین چه میکرده است؟ گروه کادرها چه میگفتند، جبهه دمکراتیک ملی چه میخواست و شورای ملی مقاومت چه کرد؟ گویی کسی نیست تا از میلانی بپرسد پای ابراهیم گلستان و اثر «درخشانش» به متنی که قرار است به زندگی تهرانی مربوط باشد چگونه باز شده است؟ جز آنکه مبادا خواننده از یاد ببرد میلانی نیز چون تهرانی با بزرگان نشست و برخاست داشته و دارد
نوشتۀ میلانی که قرار است ویژگیهای تهرانی، چهره یکتای او را در جنبش چپ نشان بدهد به اینها خلاصه نمیشود. خود او و برادرش حسین، رئیس بیمارستانی در نزدیکی بروکسل که «به رغم بیماری قلبیاش شهید کباب کوبیده بود» نیز در داستانسرایی او حضوری مستمر دارند. میلانی از «کدورتی» که میان او و برادر جراحش در غافل ماندن از «بساط ذغال و کباب» منزل تهرانی پیش آمده بود، در توصیف آن چهرۀ یکتایش در جنبش چپ یاد کرده است. کبابی که نصیب برادرش نشده و در صحنهپردازیهای تئاتریکال میلانی فقط خود او از آن بهرهمند شده بود.5 غافل آنکه در منزل تهرانی از منقل و بساط ذغال خبری نبود. میلانی در قصهای که از دیدارش با تهرانی به هم بافته است، آپارتمان او را در فرانکفورت با حال و هوای به راه انداختن بساط باربکیو در شمال کالیفرنیا اشتباه گرفته است
در نوشته میلانی این پرگوییهای ملالآور کم نیستند. پرگوییهایی که نمیتوان و نباید به تمام آنها پرداخت که تکرار همان خودستاییهایی همیشگی او هستند. اما یک مورد را نمیتوان نادیده انگاشت و آن اینکه میلانی با طرح تصویری مخدوش از رویداد اشغال سفارت ایران در اول ژوئن 1976 در ژنو توسط دانشجویان عضو یکی از جریانهای منشعب از کنفدراسیون دانشجویان ایرانی، آنچه را تهرانی در این زمینه گفته جعل کرده است. میلانی مینویسد. دانشجویان «در حملهای به سفارت ایران در سوئیس نامههایی با سرفصل رسمی سفارت را ربودند و در یکی از آنها سندی جعل کردند که مثلا نشان میداد ساواک به شکلی گسترده در اروپا و آمریکا علیه دانشجویان ایرانی جاسوسی میکرد. این نامه جعلی مشکلات فراوانی برای رژیم شاه ایجاد کرد.»6
تهرانی در گفتگوهایی که با او داشتم جز این گفته است. میگوید: «… اسناد فراوانی که از مرکز ساواک در ژنو به دست آمد نشان میداد مأموران ساواک در تمام کشورهای اروپایی و آمریکا علیه فعالین اپوزیسیون و بهویژه کنفدراسیون اطلاعات جمعآوری کرده و در رابطه با سازمانهای جاسوسی خارجی علیه فعالین کنفدراسیون و سایر نیروهای اپوزیسیون پروندهسازی میکنند… با بررسی اسناد به دست آمده محاسبه کردیم که طرح این اسناد در افکار عمومی زمانی حساسیت ایجاد میکند که ثابت کنیم سازمان امنیت شاه قوانین و آزادیهای مرسوم و مربوط به شهروندان کشورهای اروپایی را هم رعایت نکرده و برای مثال حریم آزادی و مصونیت پارلمانی اعضای پارلمان انگلستان را هم نقض میکند.» پس تصمیم گرفتیم گزارشهایی تهیه کنیم که نشان دهد برخی از نمایندگان مجلس کشورهای اروپایی نیز تحت تعقیب و مراقبت ساواک بودهاند. به گفته تهرانی، «همین مسئله کلیدی شد برای طرح وسیع اسناد ساواک در افکار بینالمللی…» اقدامی که بازتاب آن در مطبوعات کشورهای اروپایی، به تبلیغات دامنهداری بر ضد ساواک و رژیم انجامید. در گفتگوهایی که با تهرانی داشتم، او این کار را «از نظر تاریخی مجاز» دانسته و نقدی را به آن نپذیرفته است.7
درباره درستی یا نادرستی کار تهرانی و دانشجویانی که سفارت ایران را در ژنو اشغال کردند هر چه بگوییم، یک موضوع مسلم است. اشغال آن سفارت چند سال پس از انشعاب در کنفدراسیون توسط یکی از جریانهای منشعب شده از آن تشکیلات سازماندهی شده بود و نه کنفدراسیون به مثابه تشکیلات واحد جنبش دانشجویی ایران در خارج از کشور
گذشته از این، تهرانی در خاطراتش از پروندهسازی ساواک برای دانشجویان ایرانی سخن میگوید. او از دستیابی به اسنادی یاد میکند که نشان میداد ساواک در خارج از کشور علیه اپوزیسیون پروندهسازی میکرد. اما میلانی با مخدوش ساختن سخنان تهرانی مینویسد، این مخالفان حکومت بودند که با جعل سندی مبنی بر فعالیت گسترده ساواک بر ضد دانشجویان ایرانی در خارج از کشور «مشکلات فراوانی برای رژیم شاه ایجاد» کردند. چنین ادعایی دستبرد به خاطرات تهرانی و تطهیر ساواک در پروندهسازی بر ضد دانشجویان ایران عضو کنفدراسیون و سازمانهای سیاسی خارج از کشور پیش از انقلاب است
پروندهسازی ساواک برای دانشجویان عضو کنفدراسیون راز آشکاری است که پرویز ثابتی نیز در خاطراتش به آن پرداخته است. او در کتاب در دامگه حادثه درباره فعالیتهای ساواک برضد دانشجویان ایرانی خارج از کشور میگوید: «ما از پنج هزار نفر پرونده داشتیم که در کنفدراسیون و سازمانهای سیاسی فعال بودند.»8
این نیز ناگفته نماند که میلانی در توصیف زندگی تهرانی به هیچ ماخذی ارجاع نمیدهد. جز اینکه تهرانی در گفتگوی با حمید شوکت فصل تازهای در مطالعه جنبش چپ و تاریخ کنفدراسیون گشود. گفتگویی که به تعبیر میلانی «ناگفتههایی» داشته که تهرانی آنها را در مصاحبه با حبیب لاجوردی «بازگو» کرده است
در راه و رسم تاریخنگاری میلانی همین بس که گفته شود، مصاحبه پنج ساعته لاجوردی با تهرانی در یازدهم اسفند 1361 (دوم مارچ 1983)، هفت سال پیش از انتشار کتاب گفتگوهایم با تهرانی که با عنوان نگاهی از درون به جنبش چپ ایران در دو جلد منتشر شد انجام گرفت. چگونه ممکن است تهرانی «ناگفتههای» خود را هفت سال پیشتر از گفتگوهایش با من «بازگو» کرده باشد؟ ناگفتههایی که در نوشته میلانی همچنان ناگفته مانده و در آنچه چهره یکتایش در جنبش چپ خوانده است، تصویری مخدوش از زندگی و زمانه تهرانی و اپوزیسیونی که به آن تعلق داشت به دست داده است
تارنمای اخبار روز. یکشنبه 22 اسفند 1400https://www.akhbar-rooz.com/145443/1400/12/23
1- «ازهر ایرانیای بپرسید که 10 آدم جدی که در زمینه ایران کار میکنند چه کسانی هستند، فکر نمیکنم حتی یک نفر هم چپی در میان آنها وجود داشته باشد. الان آدمهایی که فعال هستند در داخل کشور، مثل گنجی، باقی و قوچانی اینها کسانی هستند که مطرحاند.” گفتگوی اختصاصی با دکتر عباس میلانی: روزگار سپری شده روشنفکران چپ، هممیهن، شماره 16، 9 خرداد 1386، 12
2- عباس میلانی، “مهدی خانبابا تهرانی، چهرهای یکتا در جنبش چپ”، تارنمای بی بی سی فارسی، 15 اسفند 1400 (6 مارس 2022)
3- همان
4- همان
5- همان
6-حمید شوکت، نگاهی از درون به جنبش چپ ایران: گفتگو با مهدی خانبابا تهرانی، تهران: نشر اختران، 1400، 254-257
7- همان
8-عرفان قانعیفرد، در دامگه حادثه، گفتگو با پرویز ثابتی، لس انجلس، شرکت کتاب، 1390، 195
دهم نوامبر 2026 به روز شد