حميد شوکت
 
محمدعلی قهرمانپور
 
     
 

در موجی از افترا و اتهام نامش را به زشتی آلودند
نگاهی به کتاب “در تیررس حادثه” زندگی سیاسی قوام السلطنه

محمد علی قهرمانپور

«از منظر ارزيابي هاي تاريخي، هر نسلي بايد زندگي و زمانه سپري شده خود را در پرتو وسواسي نقادانه مورد قضاوتي مجدد قرار دهد.»جمله بالا، سرآغاز کتاب قابل تامل حميد شوکت، پژوهشگر ايراني مقيم آلمان، با عنوان اصلي «در تيررس حادثه» و عنوان فرعي زندگينامه سياسي «قوام السلطنه» است. به استناد آنچه در سراسر کتاب آمده، نويسنده اين سخنان را نه از سر بازيچه که بر مبناي يک اعتقاد حرفه اي قلمي کرده است.
«در تيررس حادثه» – که نخستين بار در سال 1385 توسط انتشارات اختران روانه بازار شد و در مدت کوتاهي به چاپ سوم رسيد- را بايد از جمله تک نگاري هايي دانست که در چند سال اخير با نگاهي نو به گذشته، افق هاي تازه اي را در مطالعات تاريخي گشوده اند و طعنه آميز اينکه اين اثر نيز به مانند ساير آثار اين جريان، نه توسط دانش آموختگان رشته تاريخ که از سوي محققي خارج از اين حوزه به نگارش درآمده است، هرچند بايد اعتراف کرد درحد قابل قبولي به روش شناسي علم تاريخ وفادارمانده است.

در وهله اول، صرف پرداختن به زندگينامه شخصيت جنجالي و بحث برانگيزي چون احمد قوام با طيفي گسترده از مخالفان با انديشه هاي گوناگون، نشان از شجاعت و روحيه حقيقت جويي نويسنده دارد؛ سياستمداري که چه در هنگام حيات و چه پس از آن، عموما مورد طعن و لعن بوده است به خصوص که آخرين ورق زندگي پرفراز و نشيب وي با نهضت ملي شدن صنعت نفت پيوند خورد و رويکرد متفاوت وي براي تحقق منافع ملي ايرانيان، برتابيده نشد و به تعبير نويسنده «در موجي از افترا و اتهام نامش را به زشتي آلودند.» در همين رابطه و به واسطه اهميت موضوع نگارنده نه تنها بيشترمنابع دست اول و پژوهش هاي تاکنون منتشر شده را مورد بازخواني انتقادي قرار داده، بلکه از منابع تازه اي چون آرشيو کمتر شناخته شده اسناد وزارت امور خارجه آلمان نيز بهره گرفته است. در عين حال وي توانسته است به نحو قابل توجهي، فاصله خود را با شخصيت مورد بررسي حفظ کرده و از غلتيدن در ورطه احساسات و عواطف شخصي خودداري کند؛ به عبارت ديگر هرچند وي با نظري مثبت به زندگي سياسي قوام مي پردازد ولي از خرده گيري بر برخي رفتارهاي وي نيز خودداري نمي کند (به عنوان نمونه، نقد وي بر موضع قوام نسبت به شدت عمل ارتش در مقابل اعضاي فرقه دموکرات در آذر 1325، پس از خروج نيروهاي نظامي شوروي از کشور). از آنجاکه هيچ حادثه تاريخي در خلااتفاق نمي افتد و اوضاع سياسي، اجتماعي، اقتصادي و… و نيز شرايط بين المللي، نقش غير قابل انکاري در شکل دهي به کنش ها و رفتارهاي بازيگران حوزه هاي مختلف جامعه از جمله سياستمداران دارد، شوکت به خوبي توانسته است با ارائه گزارش هايي موجز و روان، بافت و زمينه اي که قوام در آن به ايفاي نقش مي پرداخت را به تصوير کشد.

«در تيررس حادثه» از يک مقدمه، 8 فصل به انضمام فهرست منابع و مآخذ و نيز عکس ها و نمايه تشکيل شده است. شوکت کتاب خود را با بررسي خاندان قوام آغاز مي کند و در گذر سال هاي کودکي و نوجواني وي، به دوران مشروطيت مي رسد؛ آنجا که قوام جوان در مقام منشي مخصوص مظفرالدين شاه قاجار، فرمان مشروطيت را به رشته تحرير مي آورد. در ادامه، او به فعاليت هاي قوام در دوره پرآشوب مشروطه مي پردازد: عضويت در مجلس عالي و کميسيون فوق العاده آن به دنبال سقوط محمدعلي شاه که عملاکشور را اداره مي کرد و نيز دوره هاي متناوب وکالت، وزارت و والي گري.يکي از مهم ترين اقدامات قوام در اين دوره در مقام وزير جنگ، خلع سلاح نيروهاي مجاهدين در پارک اتابک بود که نويسنده به طور مبسوطي به اين موضوع اشاره مي کند؛ مساله اي که به دليل سابقه مبارزات ضد استبدادي مجاهدين به رهبري مردان خوشنامي چون ستارخان و باقرخان، کاري دشوار بود. به عهده گرفتن مسووليت در اوج بحران از سوي قوام، نکته مهمي است که بارها در زندگي وي تکرار مي شود و شوکت نيز به خوبي به تجزيه و تحليل اين ويژگي قوام در شکل دهي به برخي از حوادث کشور اشاره مي کند.

Pages: 1 2