حميد شوکت
 
نابوکف و اخلاق رمان
 
     
 

«من مشهور نيستم.
لوليتا مشهور است
من نويسنده‌ی گمنامی هستم،
با نامی که به سختی تلفظ می‌شود.»
نابوکُف

ولاديمير نابوکُف که روزگاری رُمان پرآوازه‌ی “لوليتا” را نوشت، در نوجوانی به شعر و ادبيات روی آورد و نخستين کتابش را که مجموعه‌يی از اشعار عاشقانه و حاکی از دلبستگی به زيبايی طبيعت بود، در ١٧ سالگی به چاپ سپرد. او ايام کودکی را در ويلای ييلاقی، در روستايی نزديک سنت پترزبورگ که کنار درياچه و جنگلی زيبا واقع شده بود، در آسايشی که اشرافيت ممتاز روس بر آن تکيه می‌زد سپری کرد. اشرافيتی که تجسم آشکارش را در وجود ده‌ها خدمه و مهتر و شکارگاه و ميهمانی‌ای مجلل و تشريفاتی بی‌پايان بازمی‌يافت. تشخص و تجملی که مالکيت بر آن ويلای ييلاقی، روستا و درياچه و صدها هکتار جنگل را در برمی‌گرفت و نشانه‌ی شکوه و جلال بی‌کران خاندان نابوکُف‌ها بود.
ولاديمير از کودکی، هنگامی که هفت سال بيش نداشت، همواره آرزو داشت تا روزگاری محقق پروانه‌ها شود و راز و رمز زندگی سبکبالانه، اما کوتاه و سرشار از شادی‌ آن‌ها را دريابد. او گاه ساعت‌ها کنار آن درياچه به تماشای پروانه‌ها می‌نشست و اغلب با دوچرخه‌اش از جاده‌ای که کنار آن جنگل واقع شده و دو سمت آن را درختانی سر به فلک کشيده پوشانده بودند، پنهانی به ديدار لوسيا، معشوقه‌اش می‌رفت. با پيروزی انقلاب اکتبر که پاسخی بر جنگ، بی‌خانمانی، و سرانجام بی‌اعتنايی و نخوت اشرافيت تزاری در قبال واقعيت‌های جامعه روس بود، آرامش و آسايش نابوکُف‌ها نيز در هم کوفته شد. به دنبال انقلاب، نابوکُف،‌ لوسيا، روستا، جنگل، درياچه، پروانه‌ها و کودکی خويش را از دست داد و به آلمان گريخت و نويسنده شد. او در برلين، با ورا، دختر سرمايه‌داری روس ازدواج کرد و با به قدرت رسيدن نازی‌ها، چون ورا يهودی بود، همراه همسر و فرزندنش به فرانسه و سپس آمريکا رفت. نابوکُف در آمريکا نيز، چون سال‌های مهاجرت در برلين، زندگی فقيرانه‌ای را گذراند. او در آن‌جا به تحقيق درباره‌ی پروانه پرداخت و سرانجام استاد رشته‌ی ادبيات شد و چندی بعد لوليتا را نوشت. داستان مردی ميانه سال که به دختر کم‌سن و سال عشق می‌ورزيد. با رمان لوليتا، نابوکُف شهرت جهانی يافت و آمريکا را ترک کرد و سال‌های پايانی عمرش را در سوئيس گذراند.
نابوکُف از خانواده‌ای ليبرال بود. پدرش در انقلاب ١٩٠٥ روس نقشی فعال بر عهده داشت و حزبی دموکراتيک را بنيان گذارد که در نخستين مجلس (دوما) اکثريت آرا را به دست آورد. او با انقلاب فوريه‌ی ١٩١٧ که سقوط تزاريسم را در پی داشت، به عضويت دولت کرنسکی درآمد. اما عمر دولت موقت ديری نپاييد و با انقلاب اکتبر، هنگامی که بلشويک‌ها کاخ زمستانی تزار را تسخير کردند، از دری فرعی گريخت و به کريمه و سپس غرب پناه برد. از آن پس ديگر هيچ يک از نابوکُف‌ها روسيه را نديدند. پدر نابوکُف که همچنان اميد بازگشت به ميهن‌اش را در سر می‌پرواند، در تبعيد نشريه‌يی ليبرالی به زبان روسی منتشر می‌کرد. او در ماه مه ١٩٢٢، در نشستی سياسی توسط دو تروريست کشته شد. تروريست‌ها می‌خواستند انتقام قتل تزار را از بانيان انقلاب فوريه که به باور آن‌ها راه را برای انقلاب بلشويکی همواره کرده بود بگيرند. ولاديمير نابوکُف در زندگی‌نامه‌ی خود که با عنوان “يادواره‌ها سخن بگوييد” به ثبت رسيده است، تصويری زيبا از پدرش ترسيم می‌کند. او در آن کتاب که بار ديگر در سال ١٩٦٦ با تجديدنظر به چاپ رسيد، با موشکافی قابل تحسينی، به تصوير روزگار کودکی‌اش می‌پردازد و می‌کوشد “بهشت” دوران کودکی خويش را بازيابد. نابوکُف در آن‌جا بيش از هر چيز نه بر حوادث يا واقعيات و رخدادها، که به بحث پيرامون نقش و معنای خاطره می‌پردازد و اين اقدام را کوششی برای رها شدن از “زندان زمان” می‌داند. به گمان الکساندر بلوخ، دبير کل انجمن جهانی قلم، بهترين قسمت‌های زندگی‌نامه‌ی نابوکُف مربوط به دوران کودکی اوست. نابوکُف در ٢٣ آوريل ١٨٩٩ ديده بر جهان گشود و دوران تحصيل را در کنار الوک ولکوف و اوسيپ ماندلشتام که روزگاری در شمار روشنفکران برجسته‌ی روس درآمدند گذراند. شيفتگان اشعار ماندلشتام، اين عاشق‌ترين شاعر روس، رد پای شاعر محبوبشان را در سال ١٩٣٨، در ارودگاه اجباری ولادی وستوک که نظام استالينی برپا ساخته بود گم کردند. اولک ولکوف، هم‌شاگردی ديگر نابوکُف که ايام مدرسه را روی نيمکت کنار وی گذرانده بود از مرگ رهايی يافت. اما ٣٠ سال از عمرش را در اردوگاه‌های کار اجباری گذراند. نابوکُف نيز اگر به غرب نمی‌گريخت، سرنوشت بهتری از ياران دوران تحصيلش پيدا نمی‌کرد. او هنگام مهاجرت از روسيه، در کريمه با ماکسيميليان ولوسين، شاعر نامدار روس آشنا شد و تحت تاثيرش قرار گرفت. تا آن‌جا که بعدها اعلام کرد سرودن شعر را از ولوسين آموخته است. او در شعر، علاوه بر ولوسين، تحت تاثير پاسترناک بود و وی را می‌ستود. نابوکُف از سال ١٩٤٠ به بعد، رفته رفته از سرودن شعر دست کشيد و به نوشتن رمان پرداخت. به همين جهت بيش‌تر به عنوان داستان‌نويس شناخته شده است. هرچند که اشعارش نشانه‌ی نبوغ و قدرت شگفت‌انگيزش در سرودن شعر هستند. او علاوه بر سرودن شعر، بيش‌تر از ١٠ نمايشنامه نوشت.
نابوکُف از آلمان همراه برادرش سرگئی برای تحصيل به انگلستان رفت. «داستان‌‌های سال‌های تحصِل من در انگلستان، داستان کسی است که کوشش می‌کرد يک نويسنده‌ی روس شود. در اين مدت همه‌ی هراسم از اين بود که مبادا تحت تاثير غرب، زبان مادری، يعنی تنها چيزی را که فرار خود از روسيه نجات داده بودم، از دست داده يا به تباهی بکشانم. پس تا نيمه‌های شب، به نوعی بيمارگونه بيدار می‌ماندم و اشعار روسی می‌خواندم.» 1
نابوکُف پس از تحصيل در انگلستان به آلمان بازگشت و در برلين اقامت گزيد. او سال‌های اقامت در برلين را از راه تدريس زبان انگليسی و معلمی تنيس گذراند و حتا در يکی دو فيلم نيز نقشی فرعی بر عهده گرفت. او از برلين گاه با بيزاری، گاه با نفرتی تلخ و گاه با طنزی دوستانه ياد می‌کند و می‌نويسند: «دوستان آمريکايی‌ام باور نمی‌کنند در پانزده سالی که در برلين بودم، حتا يک آلمانی را نيز از نزديک نشناختم و يک روزنامه يا کتاب آلمانی نخوانده و حتا از عدم آشنايی با زبان آلمانی نيز کم‌ترين احساس شرمی نکردم.» 2
برای نابوکُف و صدها روس ديگر، سال‌های تبعيد در آلمان در “نوع ويژه‌ای از فقر مادی و تجمل روشنفکری” سپری شدند. او در اين سال‌ها ٩ رمان نوشت که همگی با نام مستعار “سيرين” به چاپ رسيدند. نخستين کتابش در غرب، در سال ١٩٢٦ به چاپ رسيد و “مانوشينکا” نام داشت که داستان عشق جوانی تبعيدی بود. اين کتاب با عبارت “برای ورا” آغاز می‌شد. او بيشت‌تر کتاب‌هايش را به همسرش که در سال ١٩٢٣ در برلين با وی آشنا شده بود تقديم کرد. ديميتری تنها فرزند او که هنگام تبعيد پدرش در برلين متولد شد می‌گويد: «در محيطی آکنده از عشق و امنيت بزرگ شدم. پدر و مادرم نمی‌گذاشتند پی ببرم آهی در بساط نداريم و معلوم نيست هفته‌ها و ماه‌هايی را که در پيش است چگونه و در کجا سر خواهيم کرد؟» و اضافه می‌کند: «نمی‌توان گفت نابوکُف اشراف‌زاده در روسيه خوشبخت‌تر بود يا نابوکُف فقير در برلين. سوال اين نيست که چه‌قدر ثروت داری؟ خانه‌ات بزرگ يا کوچک است و اجاره‌ای است يا به تو تعلق دارد؟ مهم شادی، اميد و محبتی بود که پدرم با آن بزرگ شده بود. اشتياق به نظاره کردن و آموختن، اين آن چيزی است که پدر و مادرم به من دادند. 3
در دوران استالين، بردن نام نابوکُف در روسيه کفر محسوب می‌شد و سال‌های پس از آن نيز نشانی از آثارش در شوروی موجود نبود. در اين سال‌ها، نسل‌هايی از نويسندگان در شوروی رشد کردند که امکان و اجازه‌ی آشنايی با نويسندگان تبعيدی روس را نداشتند. نام‌آورترين آن‌ها در سال‌های اخير، آندره بيتوف، رييس “جامعه‌ی نابوکُف” و نويسنده‌ی کتابخانه‌ی پوشکين است. او می‌گويد: «نويسندگان غرب را نمی‌شناختيم و خودی‌ها نيز ممنوع بودند. چه بايد می‌کرديم؟» و اضافه می‌کند: «نابوکُف برايم اسطوره بود. شايد از او کمی هراس داشتم. در ادبيات نوعی رقابت ورزشکارانه وجود دارد. گمان می‌کنی جايت را می‌شناسی و ناگاه ناآشنايی از راه می‌رسد و فضای ادبی را از آن خود می‌سازد.» 4
سال‌ها پيش از بيتوف، ايوان بونين، شاعر نامدار روس که در سال ١٩٣٣ برنده‌ی جايزه ادبی نوبل شد، در ارزيابی از نابوکُف که هنوز نويسنده‌ی تازه‌کار بود نوشت: «اين جوان سلاحی برکف گرفت و همه‌ی نسل‌ قديمی (داستان‌نويسان روس) از جمله مرا ساقط کرد.» 5
به راستی قدرت نابوکُف در چه بود؟ بيتوف به اين پرسش چنين پاسخ می‌دهد: «چگونه می‌توان به قدرت نويسنده‌ای بزرگ پی برد. جز آن که بگوييم چيز ويژه‌ای را به مالکيت خود درآورده است. قلمرو امپراتوری نويسنده‌ای بزرگ از چند چيز تشکيل می‌شود و در مورد نابوکُف نيز جز اين نيست. مثلاً پروانه‌يی را می‌بينيد و به ياد نابوکُف می‌افتيد، بدون آن که از پروانه و راز و رمز زندگيش آگاهی داشته باشيد.» 6
در اين تمثيل، پروانه در قلمرو امپراتوری نابوکُف قرار گرفته است. نمونه‌های ديگری را نيز می‌توان برشمرد: زيبايی زودرس دختری جوان، نابوکُف. همهمه‌ی شادی‌آفرين مشتی کودک، نابوکُف. آرامش گذر از جاده‌يی بی‌انتها، نابوکُف. سخن کوتاه: نام نابوکُف قلمرو ويژه‌يی از زيبايی، شادی و نبوغ است و آرامشی که در آيينه‌ی آثارش موج می‌زند، افسون و تشويش هزار معما را در خود نهفته دارد

Pages: 1 2