حميد شوکت
 
حقوق بشر، عاطفيت و خردگرايی
 
     
 

ديويد ريف Daivid rieff در گزارشی از بوسنی که در پايان سال ١٩٩٢ در نشريه‌ی نيويورکر انتشار يافت می‌نويسد: «برای صرب‌ها مسلمانان ديگر انسان نيستند. زندانيان مسلمان که کنار هم روی زمين رديف شده و در انتظار بازجويی بودند، توسط يک نگهبان صرب که کاميون کوچکی را هدايت می‌کرد زير گرفته شدند.»
1 اين درون‌مايه‌ی سلب انسانيت بار ديگر در گزارش ديويد ريف چنين رخ می‌نمايد:
در بوسانزی پتروواک Bosnasi petrovak مسلمانی را مجبور کردند آلت تناسلی مسلمان ديگری را با دندان قطع کند. اگر ادعا کنيم فردی، حتا اگر درست شبيه به خود ما باشد، انسان نيست و شلوارش را پايين بکشيم و تنها به اين دليل او را از شياطين بدانيم چون برخلاف مردان صرب ختنه شده است، ديگر از لحاظ روانی به احتمال زياد تنها گام کوچکی لازم خواهد بود تا آلت تناسلی‌اش را قطع کنيم. آن‌چه در بوسانزی پتروواک رخ داد و ديويد ريف در گزارش خود بدان پرداخته است، دليل ديگری در اثبات اين حقيقت است که تاکنون هيچ کارزاری برای امحای قومی بدون ساديسم جنسی وجود نداشته است.
2 مقوله‌ی اخلاق در واقعه‌ای که ديويد ريف بدان اشاره می‌کند چنين است: قاتلان و تجاوزکاران صرب بنا بر داوری خود حقوق بشر را زير پا نمی‌گذارند. آن‌چه آن‌ها انجام می‌دهند بر ضد همنوعان خود نيست، بلکه بر ضد مسلمانان است. آن‌ها رفتار غيرانسانی ندارند، بلکه ميان انسان‌های واقعی و شبه‌انسان‌ها تفاوت می‌گذارند. تفاوتی که آن‌ها می‌گذارند از نوع همان تفاوتی است که جنگجويان صليبی ميان خود و سگ‌های کافر قايل می‌شدند. صرب‌ها چنين می‌پندارند که با زدودن جهل از شبه‌انسان‌ها در خدمت منافع بشريت قرار می‌گيرند و می‌گويند اين اقدام، يعنی امحای مسلمانان به آنان امکان خواهد داد بر ضد طبيعت حيوانی درون خود غلبه کنند. اقدامی که باز در همين راستا به آنان امکان خواهد داد تا برای نخستين بار کاملاً خردمندانه و از اين راه کاملاً انسانی شوند.
برای صرب‌ها، مسلمانان سياه‌پوست و اخلاقيونی که چنين می‌انديشند، کلمه‌ی انسان از منظر معينی معنا پيدا می‌کند. برای آن‌ها انسان يعنی “کسانی چون خود ما” و نه چيزی ديگر. به گمان آن‌ها حيواناتی وجود دارند که در لباس انسان در گشت و گذارند. آن‌ها انسان محسوب نمی‌شوند.
ما در کشورهای دموکراتيک، امن و ثروتمند غرب نسبت به آدم‌کشان و تجاوزکاران صرب همان احساسی را داريم که آنان نسبت به قربانيان خود دارند. قربانيانی که به حيوان بيش‌تر شباهت دارند تا به ما. اما ما در کمک به زنان مسلمانی که مورد تجاوز قرار گرفته يا مردان مسلمانی که مقطوع‌النسل شده‌اند همان‌قدر منفعل هستيم که در دهه‌ی ١٩٣٠، هنگامی که نازی‌ها با اذيت و آزار يهوديان اسباب تفريح خود را فراهم می‌کردند منفعل بوديم. ما در سرزمين‌های امن به اين دل خوش می‌کنیم که “در بالکان اوضاع همواره بر اين منوال بوده است.» اين کلمات معنای ديگری ندارند جز اين که بگوييم آن‌ها برخلاف ما عادت دارند مورد تجاوز قرار گرفته و مقطوع‌النسل شوند.
دل‌زدگی ما در قبال بازندگان، خواه يهوديان دهه‌ی ١٩٣٠ باشند، خواه مسلمانان امروز- همراه با آينده‌ای از احساس تنفر به رفتار فاتحان صرب- ما را به سوی اتخاذ اين موضع ناخودآگاه سوق می‌دهد که بگوييم: «لعنت بر هر دوی شما باد!»
ما نازی‌ها وصرب‌ها را حيوان می‌دانيم، چون موجودات درنده‌ی حيوانی بيش نيستند. ما يهوديان و مسلمانانی را هم که چون رمه‌ای به اردوگاه‌ها گسيل شدند چون حيوان می‌پنداريم. مگر نه اين که گله‌های حيوان از حيوانات تشکيل شده است! هيچ يک از حيوانات شباهت چندان ويژه‌ای به ما ندارند و ناچار بيهوده خواهد بود اگر انسان خود را در کشمکش ميان حيوانات درگير سازد.
اين واقعيت در طرز برخورد مستتر است که ما خود را نمونه‌ی اعلای 3 انسانيت می‌پنداريم و در چنين حالتی، تمايز ميان انسان و حيوان تنها يکی از سه مرحله‌ای است که اين “نمونه‌های اعلای انسانی” خود را از قضايای حاشيه‌ای (چون قتل عام مسلمانان در بوسنی) مجزا می‌انگارند. راه دوم تفاوت ميان خردسالان و بزرگ‌سالان است. به گمان ما افراد ناآگاه و خرافاتی به بچه‌ها شبيه هستند. آن‌ها تنها هنگامی به انسانيت واقعی دست می‌يابند که در راستای درستی آموزش ديده باشند. اگر آن‌ها از کسب چنين آموزشی ناتوان به نظر آيند معلوم می‌شود از تبار انسان‌های قابل تعليم نيستند تا قابليت آموزش‌پذيری داشته باشند. سفيدپوستان اغلب در امريکا و افريقای جنوبی در مورد سياه پوستان می‌گفتند که آن‌ها کودکانی بيش نيستند. بر اساس اين بينش قابل درک است که سياه پوستان را بی‌توجه به اين که چه سن و سالی داشته باشند، “پسر” Boy خطاب می‌کنند. زنان نيز –چنان که مردان می‌گفتند- به نحوی دائمی کودک‌وارند. پس قابل فهم است که برای آموزش آنان پولی خرج نشود و از شرکت‌شان در قدرت جلوگيری به عمل آيد. در مورد زنان راه‌های ساده‌تری برای حذف‌شان از جرگه‌ی انسانيت واقعی وجود دارد. به عنوان نمونه، هنگامی که در زبان انگليسی کلمه‌ی مرد (Man)را مترادف انسان (humanbeing) به کار می‌بريم.
فمينيست‌ها نشان داده‌اند که اين نوع کاربرد زبانی در مردان معمولی باعث خرسندی آن‌ها می‌شود. در عين حال اين واهمه را در آنان پديد می‌آورد که پست‌ترين شکل تحقير ممکن برايشان در اين است که زنانه شوند. ابعاد و عمق اين واهمه را از جمله می‌توان در شکل ساديسم جنسی‌ای سراغ گرفت که ديويد ريف وصف می‌کند. نظر او مبنی بر اين که اين نوع ساديسم، همزاد هرگونه تلاشی برای پالودگی نوع انسان يا يک منطقه است و در واقع مؤيد اين ادعای کاترين مک کينونKathrine mackinon است که نزد اغلب مردان، زن بودن شکلی از اشکال ممکن انسان بودن نيست. بدين‌سان، نامرد بودن شکل سوم غيرانسان بودن است.
در دوران اخير در ميان ما نوعی از فرهنگ حقوق بشر شکل گرفته است. من اين عبارت را از ادواردو روسی Eduardo Rossi حقوق‌دان و فيلسوف آرژانتينی وام گرفته‌ام که می‌گويد فلاسفه می‌بايست اين فرهنگ را پذيرفته و مقدم آن را به عنوان فرهنگی جديد در جهان پس از Holocoust گرامی بدارند. به گمان من ما وظيفه داريم فرهنگ خود، يعنی فرهنگ حقوق بشر را با اعتماد به نفس و نفوذ بيش‌تری دنبال کنيم. به جای آن که بخواهيم برتری آن را با تکيه بر مقولاتی ورافرهنگی به اثبات برسانيم.
فيلسوفانی چون افلاطون و کانت همواره مورد احترام عميق ما خواهند بود. اين امر از اين جهت نيست که آنان به کشف حقايقی نايل آمدند، بلکه به خاطر آن است که آرمانی جهانی را پيش‌گويی می‌کردند. ممکن است که آن‌ها در جزئيات چنين آرمان جهانی بيش‌تر اين قابليت تغييرناپذيری را قبول کنيم، کم‌تر به مسئله‌ی سرنوشت تاريخ گريز خودمان علاقه‌مند خواهيم بود. از همين جاست که می‌بايست پرسش کانت را مبنی بر اين که انسان چيست؟ ارج نهيم و آن‌گاه اين پرسش را مطرح کنيم که برای نوادگان خود چگونه جهانی می‌توانيم فراهم آوريم؟

Pages: 1 2